Đất nước tràng hạt
(Trích trường ca du ký)
Chương Kết
Đường chiều đó về đâu mà biết
đấy chốn quê nhà giữ hồn thơ
khói mây sau cánh phi cơ
mỗi chuyến bay mỗi vòng tơ vương lòng[1]
… Bảy mươi chống gậy hồi hương
cố nhân ơi giữ lời thương nơi nào[2]
bảy mươi chống gậy tái hồi
cố nhân ơi gửi nơi nào lời thương
Bảy mươi chống gậy hồi hương
cố hương ơi nhớ một lời tri ân
bảy mươi chống gậy tái hồi
cố hương ơi lời tri ân muộn mằn
Bảy mươi chống gậy hồi hương
cố nhân ơi hồi hương ời cố nhân
bảy mươi chống gậy tái hồi
cố hương ơi tái hồi ời cố hương
Bảy mươi chống gậy
lời thương
bảy mươi chống gậy
tri ân ơi hời
Bảy mươi chống gậy
bảy mươi…
*
- Hỏi rằng này khúc ở đâu?
nghe ra bao mối bối sầu lắm thay
- Thưa rằng hồi cố khúc này
phổ trường ca ấy những ngày còn mơ
ý lời lựa tựa nơi xưa
mà gương căn mệnh bây giờ ở đây![3]
- Trở về nhà thôi[4]
Trở về nhà đây…
- Ta về hôm nay cũng không là sớm
Đất nước hành hương mấy chục thế kỷ rồi
ta đến hôm nay cũng không là muộn
Tổ quốc còn lâm hành mãi khôn nguôi[5]
THƠ NỢ
… Khai mở và kết cục
làm thơ tự lãnh nợ
kết cục và khai mở
tự lãnh nợ làm thơ…
Câu sau nâng giữ tình tứ chữ trước vượt trôi
bài thơ tới lời cuối
khải hoàn môn dựng ôm mồ ấm[6]
bài thơ sau sải dài bài trước bỏ lửng
các dự phóng hân hoan
những lụn bại lỡ làng
Thơ trường ca
a ha
định nghĩa mới
khác
lạ
trường ca - một loại hình nghệ thuật thơ vay nợ đội vốn dài dài
trọn đời thơ
Thơ Nợ
THƠ NỢ - 1
… Trường Ca Tràng Hạt…
Chắc chắn là
nặng gánh nợ ở trường ca đang viết
Làm sao đan kết
trong “hệ cấu trúc zigzag mà lưu loát”[7]
trời Nam đất Việt chuyến hành hương tràng hạt lần lần
địa danh nào địa phương nào sẽ vào tương hợp
với câu hỏi lớn xưa hơn trái đất
Thơ là gì[8]
ôi các ý niệm đầy ngắc
- Cám ơn nhiều
bạn hiền bạn thiết bạn thi triết[9]
cuộc chuyện hai kẻ thơ cà phê phố làng cổ Ngọc Hà Tết trước
hoa nhòa lưu trữ lòng này
người lại sắp xa người
xuân tái
- Vậy thơ có đức tính hay ho gì mà
người đời ham dan díu tới vậy
xin được nói một ý
chỉ quanh một ý thôi
theo chiêm nghiệm hạn hẹp
(thầy thuốc y khoa khá oách bỏ nghề bám riết nghiệp thi ca oách)
sức hấp dẫn của thơ là ở
năng lực khám phá phát hiện tìm bệnh tâm tưởng
(mà trước là bệnh tâm tưởng chính mình)
làm thơ và cả đọc thơ
sống trở lại những điều
đã sống
trăn trở nghĩ những điều
đã thấy
cảm trở lại những vui buồn
đã trải
trăn trở nhận những buồn vui
đã từng
bên trang thơ
thi nhơn (chẳng cứ là thầy thuốc bỏ nghề)
có cái hạnh truy lĩnh phần nhân gian mình chưa sống hết
có cái phúc thụ hưởng phần sâu sắc nhân tình mình chưa biết tới
và cái hạnh phúc được tự hoàn thiện bản thân
(trước khi Đức Chúa Lời lên tiếng)[10]
… Tràng Hạt Trường Ca…
THƠ NỢ - 2
… Trường Ca Du Ký…
Chắc chắn rồi
trường ca đang viết gánh nặng nợ
Giăng kết ra sao
trong hệ cấu trúc lưu loát mà zig zag
chuyến hành hương lần lần tràng hạt đất Việt trời Nam
địa danh nào địa phương nào chịu cùng gia nhập
cuộc chuyện dài
Ngôn ngữ văn chương với Thời cuộc trần đời
(hay Thời cuộc văn chương với Ngôn ngữ trần đời
cũng rưa rứa vậy thôi)
Chung quanh vẫn đất nước nhà[11]
Ngữ ngôn - Thời cuộc vốn là đồng hao
Ba đề tài nóng hổi nào
trăm họ đâu ghé vào theo
giong thuyền biển lớn khua chèo ít ai[12]
Đây
lai lịch tổ tông mấy đời
chữ “Cách mạng” lớn dần nôi Thời (cuộc) Chính (trị)[13]
… Du Ký Trường Ca…
Kia
tiếng Việt vô vọng hay vang vọng
dưới chân núi Nô Beo[14]
tiếng Việt nghèo mà đẹp như một dòng suối nhỏ[15]
ta như chim trong tiếng Việt như rừng
ôi tiếng Việt như bùn và như lụa
tiếng Việt ơi tiếng Việt xót xa tình[16]
… Trường Ca Du Ký…
Đấy
cái đỏng đảnh của chữ nghĩa
đong đưa giữa ngôn ngữ chính trị và chính trị ngôn ngữ[17]
… Bravo bài luận Tino
nghe nầy qua biểu vần thơ như vầy
mấy em giờ vẫn còn may
ngày qua mần báo thuộc ngay phải xài
Tiếng trong nước - Tiếng biển ngoài[18]
tân từ điển Việt hổng ai hổng rành
từ văn sĩ đến dân thường
treo bàn chủ bút dán tường WC
hu hu hô hô hi hi
chuyện nhỏ làng báo sá gì
Tino!
… Du Ký Trường Ca…
THƠ NỢ - 3
… Trường Ca Trường Chinh…
Trường ca đang viết còn mắc nợ nặng
chắc chắn thế
Liên kết sao đây
trong hệ cấu trúc lưu loát mà zig zag
lần lần tràng hạt dải đất Hình Chữ S chuyến hành hương dọc suốt
địa danh nào địa phương nào sẽ trúng phoóc
với Việt Nam - Con người - Bản sắc[19]
… Trường Chinh Trường Ca…
THƠ NỢ - 4
… Trường Ca Tràng Hạt…
Trường ca đang viết gánh nợ nặng
là cái chắc
Biết sao gắn bó
lưu loát mà zig zag trong hệ cấu trúc
chuyến hành hương tràng hạt lần lần dọc suốt dải đất Hình Chữ S
địa phương địa danh nào chuẩn hiệu con nai vàng (không ngơ ngác)
với thơ Việt bản sắc
… Xét rằng
Bản Sắc Thơ Việt
đề tài mà mọi người
chính kiến nào
thẩm mỹ nào
cũng không quá khó khăn khi cùng muốn thảo ra phác họa
Quyết định
nêu nhanh dàn ý
23 tính chất thơ Việt
(mà tại hạ chường ca gia
hằng quan tâm ba kiếp nữa cũng chả sao hoàn thiện nổi
một cây làm chẳng nên non
triệu cây chụm lại nên hòn… thơ ta
Tính chất 1 là Âm điệu uyển chuyển, du dương; nhịp điệu phong phú; nhạc tính tự nhiên từng câu chữ (Chả thế tiếng Việt là ngôn ngữ duy nhất trên hành tinh này có từ “ca” trong “thơ ca”/”thi ca” ha ha ha)
Tính chất 2 là Tứ thơ quyết định ý, nghĩa và thi ảnh
3 là Thiên về cảm tính, diễn tả; nhiều tình cảm mà ít chân ý
4 là Hình tượng đẹp, quyến rũ dù đơn điệu sên sến
5 là Không chuộng tư tưởng nặng trịch, triết lý rắc rối; ưa minh triết dân gian ngoắt ngoéo
6 là Ít biến động thi pháp, chậm đổi thay giọng điệu, hiếm bất ngờ chi tiết
7 là Ngôn từ tinh tế, chiều chuộng tu từ, lơ là cú pháp
8 là Cá tính tác giả không nổi trội hơn nhân vật trữ tình; cái Tôi lép vế chủ thể
9 là Hình thể khá ổn cố, cấu trúc không đa dạng
10 là Không gần văn xuôi, văn nói
11 là Lục bát là thể loại gốc
12 là Chịu ảnh hưởng sâu sắc và nặng nề của thơ Đường luật về hình thức và tư tưởng
13 là Nội dung trọng lòng yêu nước (bảo vệ nước nhà), nỗi quê hương, tình đồng bào, nghĩa gia đình; tình lứa đôi không được ưu tiên số 1; nhân bản mạnh hơn nhân sinh
14 là Hướng ngoại hơn hướng nội: nhẹ chất liệu đời sống cá nhân; nặng thiên nhiên, thời đại, thế sự
15 là Quan hệ Thiên-Địa-Nhân trong thơ lấn át quan hệ Người-Người; con người trữ tình cần thiên nhiên hơn là ngược lại
16 là Sáng tác vượt xa phê bình, học thuật
17 là Giỏi bình điểm, tài nhận định, mỏng phê bình, chậm nghiên cứu, vắn lý luận
18 là Ngâm và vịnh là thưởng thức đồng sáng tạo
19 là Cuộc cách mạng đầu tiên - Phong trào Thơ mới 1932-1945 thay đổi hầu hết bản sắc thơ Việt truyền thống, với ảnh hưởng từ thơ Pháp, và suốt tới nay với nhiều nền thơ thế giới nhất là Nga, Mỹ…
20 là Dòng hiện đại của thơ miền Nam trước 1975 đi song hành cùng thế giới phương Tây
21 là Thơ đánh giặc là đặc sản thơ Việt; đóng góp hữu hiệu với xã hội Việt hiện đại là dòng thơ cách mạng và thơ chiến tranh 1945-1954 & 1954-1975
22 là Với toàn cầu hóa từ sau năm 2000 thơ Việt biến đổi chậm
Tính chất 23 là Bản sắc thơ Việt còn nhiều so lệch với chuẩn mực thơ-toàn-cầu (thực chất là chuẩn mực văn hóa, thi ca, ngôn ngữ Âu-Mỹ)[20]
… Tràng Hạt Trường Ca…
THƠ NỢ - 5
… Trường Ca Trường Chinh…
Mắc nợ nặng ở trường ca đang viết
chắc chắn vậy
Kết nối nàm thao[21]
zig zag mà lưu loát trong hệ cấu trúc
trời Nam đất Việt tràng hạt lần lần chuyến hành hương
địa danh nào địa phương nào sẽ nhào vào nhập cuộc
Văn Học Việt Nam Hải Ngoại
là đây…
… Hơn năm thập niên rồi đấy
nền văn học bất ngờ ấy
nhiều giai tầng kinh qua
từ chập chững đến nhớn nhanh như thổi
đạt đỉnh hân khoái
thập niên 1980 tới nửa đầu 1990
rồi ngày mỗi ngày lão hóa
tới hôm nay
văn chương là một nỗi - Nỗi Chữ
Văn chương Việt hải ngoại
kỳ cùng
là nỗi chữ nơi người xa xứ
nỗi chữ chính là nỗi quê
cậy nhờ nỗi chữ nỗi quê
một nền văn học đề huề lắm thay
Hình Chữ S Văn-học-Biển-ngoài
cứ thế
cứ thế…[22]
… Trường Ca Tràng Hạt
Trường Ca Du Ký
Trường Chinh Trường Ca
Tràng Hạt Trường Ca…
Khép kết[23]
… Đã mê vào giấc hương quan
sao cho giác mộng một lần mới thôi[24]
đã neo về bến hương hồi
nam cùng bắc tận
thệ bồi một hai…
Hỏi rằng
người ở quê ai
thưa rằng
tôi ở rất dài quê ta[25]
thiên lương trăm họ gần xa…
… Thiên lương tam vị
gần xa ngái
Phật tổ
Nguyễn
Bùi[26]
tạ ơn tày[27]
Trường ca Đất Nước hành du ký
hạ chữ ngưng
đoạn-tràng-hạt[28] này./.
Burnaby, tảng sáng 12/2 - giữa trưa 12/8/2026 [cập nhật 8/11/2026]
ĐỖ QUYÊN
— CHÚ THÍCH
[1] Cảm hứng từ “Chiều tối rồi, không biết đâu là quê hương mình./ Khói sóng trên sông khiến cho lòng người buồn man mác” (Phạm Duy Tình dịch nghĩa 2 câu kết trong bài thơ nổi tiếng “Hoàng Hạc lâu” của thi sĩ Thôi Hiệu đời Đường: “Nhật mộ hương quan hà xứ thị/ Yên ba giang thượng sử nhân sầu”/ “Quê hương khuất bóng hoàng hôn./ Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai?” - Tản Đà dịch thơ. [Phạm Duy Nghĩa, “Kho sách của bố”, baovannghe.vn 27/7/2026].
[2] Theo ‘"Bảy mươi chống gậy ra ngồi,/ Xuân ơi, xuân có tái hồi được chăng?” (Ca dao).
[3] Theo Truyện Kiều (Hồi 20: Từ Hải mắc lừa Hồ Tôn Hiến, thivien.net).
[4] Nội dung bức điện tín nhà tình báo Phạm Xuân Ẩn gửi vợ con đang ở Hoa Kỳ hồi cuối tháng 3/1976. (Đã Ct Chương hồi 5.6).
[5] Theo thơ Phạm Tiến Duật: “Ta đi hôm nay cũng không là sớm/ Đất nước hành quân mấy chục năm rồi/ Ta đến hôm nay cũng không là muộn/ Tổ quốc còn đánh giặc mãi không thôi?” (Bài “Chào những đoàn quân tuyên truyền - Chào những đoàn quân nghệ thuật”). Xt: Quest Bookstore FB 27/7/2026; & “Nhật ký văn nghệ 1969 - VIII”, Vương Trí Nhàn, vuongtrinhan.blogspot.com 3/8/2016).
[6] Xt: Sự kiện tìm kiếm hài cốt tại Công viên Lê Thị Riêng: “Bí thư Thành ủy TP.HCM yêu cầu đẩy nhanh Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm hài cốt liệt sĩ” (tuoitre.vn 23/6/2026); “Cận cảnh rãnh chôn tập thể cùng nhiều di vật tại công viên Lê Thị Riêng” (dantri.com.vn 6/7/2026); “Thủ tướng Lê Minh Hưng dâng hương và dự lễ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ công viên Lê Thị Riêng” (tuoitre.vn 6/7/2026); “Tìm thấy 150 hài cốt liệt sĩ ở công viên Lê Thị Riêng sau 3 tuần” (vnexpress.net 29/7/2026); "Mở rộng tìm kiếm tại Khu A Công viên Lê Thị Riêng, phát hiện thêm 24 bộ hài cốt" (laodong.vn 16/8/2026); “Được công nhận là vợ liệt sĩ sau gần 60 năm hứa hôn” (vnexpress.net 18/7/2026); “Chiến sĩ biệt động Sài Gòn kể lại đêm hy sinh của liệt sĩ Lê Thị Riêng, Trần Văn Kiểu” (dantri.com.vn 20/7/2026); “Học lịch sử bằng những lá thư của tình mẫu tử”, vannghequandoi.com.vn 10/8/2026; “27/7 và những con số liên quan” (quangninh.gov.vn 24/7/2023); “Bên trong phòng giám định ADN tìm danh tính liệt sĩ” (vnexpress.net 15/7/2026); “Lời hiệu triệu quốc gia để những người con đã hi sinh cho Tổ quốc được trở về nhà”, Trịnh Tùng Lâm, vannghequandoi.com.vn 20/9/2026; “'Khúc tri ân' tưởng niệm anh hùng liệt sĩ ở Công viên Lê Thị Riêng” (vnexpress.net 13/10/2026); “Hoàn tất an táng 731 hài cốt liệt sĩ ở công viên Lê Thị Riêng” (vnexpress.net 14/10/2026); “Tìm thấy 20 hài cốt liệt sĩ ở công viên Lê Thị Riêng trong đợt hai” (vnexpress.net 16/10/2026)].
[7] Theo chữ dùng của Việt Linh (“Nước mắt của đông trùng hạ thảo”, thanhnien.vn 16/3/2026).
[8] Xt: “Thơ là con đường trải dài của thời gian, nối liền quá khứ với hiện tại nhằm hướng đến tương lai, không gián đoạn, trong nỗ lực xác nhận sự đồng nhất của hồn người toàn vẹn. Nếu lịch sử là nỗ lực mô tả những diễn biến cụ thể của thời gian thì thơ, một cách khái quát, là lịch sử trừu tượng của thời gian, là phần hồn thiêng của lịch sử. Nhìn thấy thơ như vậy mới thật sự nhìn thấy đầy đủ thơ.” (Tô Thùy Yên, “Nói về thơ, người làm thơ và người đọc thơ” - Bài nói tại Houston 9/3/1996; Tạp chí Quán Văn #81 - 5/2021); “Thơ của riêng tôi là một thất bại” (Nobel Văn học 2026 A. Carson). Xt: “Bốn bài thơ của Anne Carson” (Bài “Stanzas, Sexes, Seductions/ Khổ thơ, Giới tính, Sự quyến rũ; A. Carson, newyorker.com 26/11/2001; Ngu Yên dịch, vanviet.info 11/10/2026); & “Thơ như một thực hành đọc - hay Tự thú của một nhà phê bình thơ”: “Thơ là gì? Tính thơ nằm ở đâu? Làm sao để tôi biết rằng đây là 1 bài thơ hay? Làm sao để chắc chắn rằng tôi đã hiểu đúng nghĩa/ ý nghĩa của bài thơ này? Hoàn toàn không dễ trả lời những câu hỏi như vậy. Câu hỏi đặt ra với tôi giờ đây, sẽ là: Đọc thơ như thế nào?” (Lê Hồ Quang, vanvn.vn 17/9/2026).
[9] Cảm hứng từ tiểu luận Trương Đăng Dung (“Trên đường đến với phẩm giá của thơ ca”, baovannghe.vn 4/3/2026).
[10] Trường đoạn trên được phóng tác theo tiểu luận Vũ Quần Phương (“Phẩm giá của Thơ”, Tọa đàm Ngày Thơ VN lần thứ 24, Quảng Ninh 3/3/2026; baovannghe.vn).
[11] Đã Ct.
[12] “IT” và “AI” - đã Ct.
[13] Xt: “Cách mạng”: Lịch sử một từ ngữ trong chính trị hiện đại” (Trần Quốc Anh, vanviet.info 24/2/2026).
[14] Cảm hứng từ "Khi lời nguyền ngôn ngữ ngăn trở những tượng đài vươn tầm thế giới" (Lê Thọ Bình, trannhuong.net 30/3/2026). Xt: Cũng nên coi thêm cả bài oách này - nhiều ý mới, cụ thể, trồng mầm hy vọng: “Đường đến Stockholm của văn chương Việt” (Tô Hà Lâm, vanviet.info 2/4/2026). Úi, còn 3 bài nữa cơ, hơi sâu nhưng cần: “Một ngôn ngữ nhỏ có thể chứa một thế giới lớn đến đâu? - Biểu đạt văn học dưới góc nhìn APEC” (Nguyễn Khắc Ngân Vi, vanviet.info 5/9/2026); “Trao đổi với nhà văn Nguyễn Khắc Ngân Vi” (Bảo Chân, vanviet.info 10/9/2026); “Từ “ngôn ngữ nhỏ” đến văn học thế giới: vài vấn đề cần bàn lại” (Tino Cao, vanviet.info 11/9/2026). Oke Salem, cố lên, anh chị em văn thi sĩ trong-ngoài Hình Chữ S! “Hò dô ta nào kéo thơ Việt ta qua đèo… Hò dô ta nào kéo văn Việt ta qua núi… Dốc núi Nô Beo cao đèo cao, nhưng lòng quyết tâm còn cao hơn núi… Giành Nô Beo nào…” Năm nay xong hẳn rồi, thôi hẹn giải 2027 đổ về sau: “Từ Nobel Văn chương Anne Carson 2026 nghĩ về một giấc mơ Việt Nam” (Trần Kiêm Đoàn, vanviet.info 9/10/2026).
[15] Theo thơ Ngô Tự Lập: “tiếng Việt nghèo nhưng đẹp như một dòng suối nhỏ” (Bài “Máu Việt”, tập thơ Chuyến bay đêm tháng sáu, Nxb Văn Hóa 2000; & sách Phạc Nhiên Đy, Đặng Thân, Nxb Veritas Vanitas 2022).
[16] Thơ Lưu Quang Vũ (Bài “Tiếng Việt”; Nhạc: Lê Tâm, Biểu diễn: Ngô Hồng Quang; thivien.net; youtube.com).
[17] Xt: “Ngôn ngữ Quốc - Cộng và biên giới của tự do” (Tino Cao, vanviet.info 5/3/2026).
[18] “Biển ngoài”: Cách gọi vui tếu cho từ “Hải ngoại”, “Ngoài nước” bên cạnh “Việt Nam”, “Trong nước”, “Quốc nội” của giới văn sĩ… biển ngoài.
[19] Xt: Một số tài liệu kinh điển cùng thông tin, quan điểm, sáng tác cập nhật về Bản sắc - Văn hóa - Sử VN: “Sách phân tích cội nguồn văn hóa của học giả Đào Duy Anh”(vnexpress.net 5/4/2026); "Chuẩn mực con người Việt Nam" gồm những phẩm chất nào?” (viettimes.vn 7/7/2026); “Công dân toàn cầu và câu chuyện bản sắc văn hóa” (Nguyễn Văn Chính, tiasang.com.vn 9/2/2019); “Đạo Phật trong đời sống Việt: Giữ hồn dân tộc, gieo mầm thiện lành” (Bùi Hữu Dược, vietnamnet.vn 30/5/2026); “Thi pháp Truyện Kiều của Trần Đình Sử được dịch ra tiếng Pháp” (Lã Nguyên, vanvn.vn 11/9/2026); “Hơn 38 tỉ đồng và tấm vé Oscar: ‘Hộ linh tráng sĩ’ được chọn vì đâu?” (Thu Thủy, thanhnien.vn 28/9/2026); “Lần “Theo dấu bụi vàng tích Việt” của Phan Hoàng” (Hoàng Thụy Anh, vannghequandoi.com.vn 3/9/2026; “Đặc điểm người Bắc-Trung-Nam có gì khác nhau - “Mạn đàm về người Việt”, Mạc Văn Trang, boxitvn.blogspot.com 11/5/2026; “Đọc ‘Khi miền Tây không còn nói tiếng miền Tây?’” (Tino Cao FB 29/8/2026); “Sự khác biệt giữa thức ăn Việt và Tàu” (Trần Văn Khê, trannhuong.net 3/9/2026); “Hồn cốt Việt qua thơ Bùi Giáng” (Lê Huỳnh Lâm, vanchuongviet.org 19/8/2026).
[20] Phóng tác từ tiểu luận của cùng người viết "Không thể có sắc màu chung cho các lá cờ thơ" (Báo Văn Nghệ Trẻ #2/2012, vanchuongplusvn.blogspot.com 1/3/2012).
[21] Đã Ct.
[22] Trường đoạn trên được viết theo tiểu luận Trần Doãn Nho (“Văn Chương Hải Ngoại: Nỗi Chữ - Nỗi Quê” - Kỳ V. Về Đâu?”, damau.org 16/5/2026). [Xt: “Văn học hải ngoại nhìn từ trong nước” (Trần Doãn Nho, nguoi-viet.com 27/8/2026); Văn học Việt Nam 50 năm hải ngoại (Nguyễn Vy Khanh, trọn bộ 3 tập chuyên khảo, Nxb Nguyễn Toronto 2025); “Ba mươi năm Tạp chí Triết học và Tư tưởng: Giới thiệu phiên bản mới new.tapchitriet.com” (Nguyễn Hữu Liêm, vanviet.info 15/9/2026); “Nước Mỹ - Đi một lần cho biết” (Trần Trung Sáng điểm sách Mai Hữu Phước - Nxb Hội Nhà văn 2026; vanchuongviet.org 5/7/2026).
[23] Mời bạn đọc trannhuong.net cùng Người viết kết thúc bản trường ca này trên nền nhạc theo ca khúc nức danh từ 2006 đến hôm nay (vừa được chọn làm tiết mục khai mạc lễ thi Miss World lần thứ 73 tại TP Quảng Ninh cùng ngày 12/8/2026): “Bonjour Vietnam”/ ”Xin Chào Việt Nam/ ”Hello Vietnam” (Nhạc sĩ Marc Lavoine; Giọng ca: Quỳnh Anh; youtube.com). Đó là bài ca nói về nỗi nhớ cội nguồn, niềm tự hào, khát khao được một lần đặt chân về quê hương Việt Nam của cô gái gốc Việt xa xứ: “Ước mong về thăm đất nước tôi./ Quê hương bao năm tôi đã cách xa./ Mong ước đến ngày trở về,/ Lòng tôi yêu mến Việt Nam./ Ước mong về thăm chốn thiêng,/ Mong sao quê hương dang tay đón tôi./ Mong ước đến ngày về thăm./ Lòng tôi xin chào Việt Nam” (Trích lời Việt)].
[24] Theo thơ Nguyễn Du: “Đã đày vào kiếp phong trần/ Sao cho sỉ nhục một lần mới thôi” (Truyện Kiều, Hồi 11: Kiều ở lầu xanh, thivien.net).
[25] Theo thơ Bùi Giáng: “Hỏi rằng: người ở quê đâu/ Thưa rằng: tôi ở rất lâu quê nhà” (Bài “Chào nguyên xuân”, thivien.net). [Xt: “Hai câu thơ, một công án. Với kẻ lang bạt kỳ hồ đâu cũng là nhà đâu cũng là "quê", dưng mà "quê nhà" mới là nơi ở lâu hơn tất cả. Có thể đã ở lâu tại chính quê nhà. Có thể chỉ từng ở quê nhà lâu trong tâm trí. Quê của mỗi người Việt ly hương không có danh từ riêng; mà cùng gọi chung là quê-nhà” - “Hỏi rằng: người ở quê đâu?”, tiểu luận của cùng người viết, vanchuongviet.org 3/3/2020; & tiểu trường ca “búi jàng: 1 bó cỏ trời” của Đặng Thân - đã Ct]. Cập nhật - “Bùi Giáng: Thi Sĩ Điên Thật Hay Giả? Thơ Tiên Hay Thơ Điên? Trọn Vẹn Cuộc Đời Rong Chơi”, Giaithoaishowbiz youtube.com 3/11/2026 - Một tư liệu giản dị, khách quan, bao quát về Trung niên thi sĩ.
[26] Trữ tình ngoại đề: Trong 3 “vị tổ”, đệ tử thứ cấp là kẻ viết mọn đây âu cũng may trúng dịp du hành Hình Chữ S mới rồi kịp ấm duyên “lễ bái tháp tổ” Bùi Giáng tiên sanh: trong ngẫu nhĩ ngẫu nhiên trùng phùng được các liền anh liền chị liền bạn vanviet.info mời hú 2 ngày 1 đêm “lửa trại sáng tác” Bình An Gia Trang ngoại ô Sài Thành; Rồi âu cũng hên, cực ngẫu nhiên hơn lại được mấy liền bạn liền em văn nghệ sĩ Hà Thành cao hứng bàn rượu bè nổi (bồng bềnh) mép sông Hồng Thân Đặng chủ xị bày đặt cái gọi là cuộc chơi “Đêm trường ca Đỗ Quyên” 23/1/2026 (nguồn kích động chính cho bổn trường ca này) nói chém gió tí như là bước nhỏ xíu thử sức dự án bự “Hội thảo thơ Bùi Giáng” mà các bạn í cứ thai thai nghén nghén hoài tạo cớ tụ tập bàn rượu bè nổi (bồng bềnh) mép sông Hồng. Chả biết kiếp sau liệu tới được Câu Thi Na không ạ, Mô Phật ơi! Nhủ, 1-2 năm tới sẽ ráng thành duyên “Ngẩng trời cao, cúi đất dày/ Cắn môi tay nắm bàn tay của mình” khi được "bên mộ cụ Nguyễn Du" như Vương thi sĩ năm nao nhỉ…
[27] Xt: "Tạ ơn tày trời" - cách nói kết hợp từ, tỏ lòng biết ơn rất to lớn. Thường để cảm tạ ơn cứu mạng, ơn sinh thành, sự giúp đỡ mang tính bước ngoặt, thay đổi số phận, sự nghiệp… từ những đấng tối cao (Trời, Phật), những ân nhân vĩ đại, quan trọng…
[28] Xt: Nối ghép từ "đoạn trường/tràng" và “tràng hạt”. [Xt: Cùng bản chất, "đoạn trường" và "đoạn tràng” là 2 cách đọc/biến âm gốc chữ Hán (斷腸), với nghĩa đen là đứt ruột; nghĩa bóng chỉ đau đớn, buồn thương vô hạn].
*
PHỤ LỤC
THI HỮU PHẢN HỒI
* Trương Đăng Dung: [PGS-TS Nhà Nghiên cứu-Lý luận, Nhà thơ - Việt Nam]:
Trường ca du ký Đất nước tràng hạt - như "bách khoa thư" bằng thơ về đất nước Hình Chữ S - là một liên văn bản thực chứng công phu của Đỗ Quyên mà tôi đã đọc theo cách "lần chuỗi tràng 212 hạt " bằng cả hai tay (xem mỗi trang thơ là một hạt). Cảm ơn và chúc mừng! Phục sức làm việc của bạn.
* Nguyễn Đức Tùng [Nhà thơ, Nhà phê bình - Canada]:
Bravo! Hura! Chúc mừng bạn ta ĐQ. Đang buồn cho “văn tình thế thái” lại được trường ca này vực dậy. Thật thế! Thơ xuôi, trường ca, tiểu thuyết chương hồi, tùy bút, thơ ngắn, bàn luận và bàn rộng tán loạn... Nhưng vẫn chặt, thống nhất, là Một; dù nỗi quê nỗi người nỗi đời đủ cả. Mình đọc một hồi, gần tẩu hỏa nhập ma! Nhưng hay, thú, tuyệt thú (như khi về quê cũ, ngồi giữa những bạn thời trẻ, sống sót, kể chuyện xưa sau, thích mà buồn ngậm ngùi. Một tách trà đậm, uống say…). Triết lý chính trị trong câu chuyện kể, khi chi li lẩm cẩm, cụ đồ, ai cũng biết rồi; khi vút lên từng ý đẹp, xuất thần, trong sáng. Và những câu thơ lạ, vững chãi... Không khác lắm so với văn phong ĐQ trước nay, nhưng có một thứ gì sâu hơn “văn phong”, như tư tưởng lịch sử và ngôn ngữ, hay ngầm chứa nghệ thuật ý niệm (concept). Cần đọc lại. Hoan hô lần nữa “trường ca tiểu thuyết Đỗ Quyên”! A, hình như đây là tác phẩm dài hơi liên văn bản đầu tiên của VN (cần kiểm chứng?)
* Văn Giá [PGS Nhà phê bình-lý luận, Nhà văn - Việt Nam]:
Mừng vui tác phẩm và sức viết của “Trung niên thi sĩ” (với cái ý trẻ trung, phóng túng).
* Nguyễn Hữu Liêm [GS Triết, Văn sĩ; Học giả - Hoa Kỳ]:
Cám ơn Trường ca Đất Nước Tràng Hạt. Đây là một tác phẩm thi ca có ý nghĩa, công phu và hay. Chúc mừng bạn và mong Trường Ca Đỗ Quyên sẽ mãi là một phần trong lịch sử văn học nước nhà.
* Nguyên Giác Phan Tấn Hải [Thi sĩ, Ký giả, Thiền giả - Hoa Kỳ]: Thơ của ĐQ tràn ngập sức sống, không mấy ai viết dài tới 215 trang (nếu in thành sách sẽ hơn 400 trang). Nổi bật là lòng yêu nước, và chất thơ. Khó có khả năng nhận định, vì riêng các phần ghi chú cũng nhức nhối và sẽ phải đọc rất chậm? Hải khâm phục Quyên. Hy hữu, chưa thấy ai viết dài như thế vào thời này.
* Hàm Anh [Thi sĩ - Việt Nam]: Cảm ơn trường ca du ký. Đôi khi gặp những câu lấp lánh.
* Nguyễn Nguyên [Nhà báo, Nhà phê bình - Việt Nam]:
[Trích tiểu luận “Tràng hạt - Trái tim Nam tiến Đỗ Quyên ca”
- Trước Đất nước tràng hạt, hình dáng đất Việt trong con tim khối óc thi nhân Việt đã từng như “hình tia chớp”, như “gươm như cung dây căng đất nước ngang trời”, như “đòn gánh tre chín dạn hai vai nam bắc”, như “dáng nữ nhân con cò mỏng manh gầy guộc lụi cụi lom khom bay men biển Đông dải lụa”, như giọt đàn bầu chảy lệ giang sơn… ĐQ cũng từng nói “Hình đất nước như chiếc đinh đóng xuống/ bán cầu Nam”. Ở trường ca này, chữ S non sông lần đầu tiên xác quyết “Trái tim Nam tiến” với vòng tràng hạt buông lơi.
- Một lần nữa, sau Quần-đảo-tráo-tên (2024), ĐQ lựa “đứng trên vai” thi nhân Việt đồng sáng tác về cuộc sinh tồn đất nước.
- “Vầng trán trời Nam” là danh hiệu tác giả gọi Ải Bắc Quan.
- “Đồng đường đạo tâm” với hình chữ S, nhà trường ca lần những vòng trên cổ, trên tay, trên tâm, trên thi phẩm, thi nhân, thấy hạt nào cũng như nhịp thở, nhịp tim, nhịp nòi giống, nhịp giang san. Thậm chí ông còn “sáng tạo bản thân niệm châu riêng/trên một tràng cư mang luôn hai nửa/nửa 44 hạt da vàng/nửa máu đỏ 28 hạt tràng…”.
- Yêu địa-sử-thi Việt, không biết đến bao giờ đi hết cuộc nợ trường chinh, tác giả khao khát thi ca, tiếng Việt không vô vọng mà vang vọng “chân đỉnh Nô Beo”. Có lẽ vì thế trường ca gia đã tôn Nguyễn và Bùi là tổ nghề, đã giả định đề cử Truyện Kiều và truyện Chí Phèo của Nam Cao vào tầm vóc ấy. Ông còn đưa ra 23 đánh giá tính chất thơ Việt với những điểm nhấn dễ đồng thuận về vẻ đẹp lung linh; nhưng chắc rằng không ít quan niệm sẽ gây tranh cãi. Người đọc chỉ cần chia sẻ nỗi niềm trường ca gia đau đáu hướng về vị thế tương lai thơ Việt, thi nhân Việt mà thôi.
- Trong một hình tượng “Trái tim Nam tiến” đã ngồn ngộn, đầy ắp những con người thật, thi nhân thật, thơ ca thật, lịch sử và hiện thực thật suốt chặng đường “Đất biết nở/rừng biết đi/biển cả sinh sôi” của Việt Nam Tổ quốc “trăm cẩm tú/ngàn chông gai/ngàn viễn cảnh”.
- Nhưng quả thực, không đọc các Chú thích “đông như quân Nguyên” dưới chân trang, không thể thấy hết công phu cũng như sự mạch lạc khách quan và chiều sâu tư duy thơ, quan niệm thơ, quan niệm sống, quan niệm thời cuộc của nhà trường ca này. Không thấy hết cái “đồng sàng đồng mộng” của tác giả ĐQ với chí ít 108 tác giả Việt được dẫn ra trong tác phẩm Đất nước tràng hạt. Càng không thấy rõ những cống hiến của trường ca gia trong cuộc “trường chinh du hý”, thậm chí còn dễ khiến người ta “chường chán ca”. Đó là chưa kể “thực thể thi ca hòa trộn văn vần” gây không ít khó cho khả năng ngâm, vịnh, trình diễn trường ca như một phương tiện đồng sáng tạo mang bản sắc của thơ Việt như chính tác giả từng tổng kết. Chỉ những ai đủ nhẫn nại đi đến cùng các Xem thêm, những Chia sẻ ngoài lề của Đất nước tràng hạt với “Trái tim Nam tiến” mới thấu cảm sâu sắc những câu thơ đẹp đến nao lòng…
* Phạm Khanh [Giảng viên lý luận - Việt Nam]: Tranh thủ chạy dọc Trường ca, hơn 200 trang; mà Chú thích nhiều hơn Ca. Nói thiệt, hàm lượng tri thức lịch sử, địa lý và tình yêu Tổ quốc làm người đọc ù tai hoa mắt, nặng cả 2 vai nữa! Mới chạy dọc thôi để ngắm toàn cõi, đã mỏi. (Chợt nghĩ với tố chất biên soạn kiểu này mà “ông Trường ca” có công trình nghiên cứu sâu địa hạt nào đấy thời sẽ “lưu danh muôn thuở”. Bỡn à?).
* Mai An Nguyễn Anh Tuấn [Đạo diễn, Nhà văn, Nhà báo - Việt Nam]: Nể phục lao động văn chương của bạn hiền yêu quý.
* Tran X. Hoa [Giảng viên Toán, Nhà báo, Thiền sư - Việt Nam]: Xin có vài ý kiến mọn của kẻ ngoại đạo. Tràng hạt là biểu tượng của "tâm bất biến giữa dòng đời vạn biến". "Dòng đời vạn biến" thì trường ca quá thành công rồi. Vì có hơn 100 đồng tác giả, gần 500 trích dẫn về các vấn đề chính trị, kinh tế, xã hội, lịch sử, văn hóa, quân sự, ngoại giao... từ thời Lạc Long Quân - Âu Cơ 0.0 đến thời Tô Lâm 4,9.0. Còn "tâm bất biến" được thể hiện qua nhịp điệu dân ca, ngôn ngữ Phật pháp và góc nhìn lạc quan, có khi dí dỏm, trào lộng... giữa dòng đời vạn biến. Chúc công trình sớm lên sóng mạng và chuyển thể thành sách khắp nơi! Om shanti shanti shanti…
* Phạm NgLinh [Chuyên viên văn hóa - Việt Nam]: Cảm ơn tác giả ĐQ cho được bước chân vào thế giới văn chương trường ca mà trước giờ em ít biết đến. Rất thích ạ. Đúng là vừa uyên bác nhưng cũng vừa dễ đọc. Và em còn thích hơn nữa với phần Chú thích, ở đó không chỉ trích dẫn đầy đủ mà còn diễn giải rất chi tiết và theo phong cách hiện đại, cập nhật. Giúp người đọc ngoại đạo như em hiểu nhiều thêm, ngoài việc rất phục khối lượng kiến thức đồ sộ của tác giả. Sẽ đọc đi đọc lại, vào những lúc tĩnh tâm. Thật tình cũng không ngờ Chú thích mà lại được viết hay thế; ban đầu chỉ định đọc những chỗ mình chưa hiểu để tăng độ “thẩm thấu” trường ca, sau càng đọc càng cuốn nên em đọc luôn... toàn bộ!
* Đốc tờ Gió [Bác sĩ, Nhà tranh đấu - Canada]: Em thích cái Vòng 75 hạt, Vòng 26 hạt. “Liên văn bản” với tác giả nè: “Chừng giang sơn còn đợi ta đây/ hay tạo hoá khéo ra tay xếp đặt” - “Thương thay Ông tạo mù mờ/ Giang sơn nào có nỗi chờ đợi ta/ Chỉ mong tị nạn đô la/ Gởi về cho kín cửa nhà vắng ai”.
Nhìn và ngẫm lại, người Việt rời xa Hình Chữ S càng lâu thì lại càng giữ và phát triển cái hay của mình. Càng đọc thơ anh, càng nể người Việt viễn xứ. Với Gió, VN bi giờ như bồ yêu thời trai trẻ. Nàng lên phố thị; gặp lại nàng mất hết kỉ niệm đẹp; nhiều khi bị con nàng, bị cánh xã hội đen xử luôn mới oan! 2 đứa con em 12-14 tuổi hỏi sao ba không giống những “người Việt mới” (so với boat people như em) về VN năm/2 lần? “Bài học của grandpa, ba không bỏ qua được”. May có Canada cứu mạng.
Đọc các đoạn Nam tiến, em có vài ý anh ạ. Cái suy nghĩ hãnh diện này người Anh, Pháp, Đức, Nhật và nhiều nước khác nữa đã thay đổi từ lâu rồi. Vậy mà người Việt và Nga vẫn còn hén anh? Nó có gì mâu thuẫn: người Việt hận người Tàu Bắc xâm lăng vậy sao hãnh diện ông cha cướp nước và đồng hoá dân tộc khác? Có ai tự hỏi hay học hỏi người Đức hay Đại Hàn? Người Đức đâu mất triệu triệu mạng người? Nếu Bắc Hàn năm nào chiếm Nam Hàn thì anh em mình có smartphones Samsung xài không ta? Em nghĩ đám sấp nhỏ nhà chúng mình ở xứ lá phong đây học reconciliations [làm lành, hòa giải] rất tốt vì canadian biết khôn. Nếu ông anh Mỹ láng giềng phương Nam mà “học theo” Hình chữ S thì anh em mình ở đâu?
Thơ anh hay nhưng khó. Nó bị loãng với lịch sử thắng thua. Những người phê bình hình như không muốn nói hết cái hay, cái đẹp và Cái Yêu của anh. Anh không hẳn là người của ai, mà là người quốc tế - của văn thơ, khoa học và của cái đẹp. Anh mà thả lỏng… thì tuyệt!
* Kim Chi [Bác sĩ, Nghệ sĩ - Việt Nam]: Cảm ơn anh đã chia sẻ một tác phẩm thật tâm huyết và giàu ý nghĩa. Qua lời giới thiệu của Tòa soạn trannhuong.net, bạn đọc cảm nhận được tình yêu quê hương đất nước sâu nặng cùng những trăn trở của anh về lịch sử và vận mệnh dân tộc. Chúc tác giả trường ca giữ mãi ngọn lửa đam mê, tiếp tục có những sáng tác đẹp dành cho quê hương.
* Vương Quê [Nhà thơ - Việt Nam]:
Lục bát lẩu Thái cay lâu
Ăn vào lệ đẫm giọt sầu giọt hoan
Trường ca ơi hỡi chường ca
Đã dông dài lại la đà đông tây
Hết văn sử còn bày địa lý
Qua tích xưa rồi tới sự nay
Hỡi ơi người viết chăng hay
Kẻ đọc tối mắt có ngày… thăng thiên!
HẾT