TRẦN NHUẬN MINH LÀM THƠ Ở CÕI NGƯỜI

Trang chủ

Trang chủ » Bầu bạn góp cổ phần

TRẦN NHUẬN MINH LÀM THƠ Ở CÕI NGƯỜI

Đinh Văn Thái

Thứ ba ngày 10 tháng 11 năm 2026 2:26 PM

Lần đầu tiên, tôi đọc thơ Trần Nhuận Minh là vào dịp ngày truyền thống Vùng Mỏ tháng 11 năm 1985,đó là những trích đoạn Trường ca Đá cháy in trên báo địa phương. Khi ấy tôi đang là một cán bộ phân xưởng tại một xí nghiệp sản xuất than ở Quảng Ninh. Mãi ba chục năm sau mới làm quen với ông và cuốn sách đầu tiên ông tặng tôi là cuốn “Đối thoại Văn chương”. Cuốn sách dầy hơn tám trăm trang, ghi lại những cuộc trò chuyện trong 12 tháng với bác sĩ Nguyễn Đức Tùng, một nhà văn, nhà phê bình khá nổi tiếng đang sinh sống ở Canada. Chính cuốn sách ấy đã để lại trong tôi một ấn tượng đặc biệt về con người Trần Nhuận Minh, những quan điểm tư tưởng chủ đạo của ông về sáng tác văn chương, về xu hướng văn học và những đặc trưng giá trị của nhiều nhà văn lớn, nhiều tác phẩm kinh điển của văn chương Việt Nam và thế giới. Đặc biệt về thái độ của người viết văn với cuộc sống, phương pháp tư duy trong việc tạo dựng các tác phẩm có khả năng vượt thời gian. Chính những ấn tượng đó đã dẫn dụ tôi tìm đọc thơ ông. Để rồi sau này nhiều lần trò truyên với ông càng có lí do để trở nên thú vị.

Trần Nhuận Minh sinh năm 1944. Ở cái tuổi ấy, người ta thường chậm rãi nhấm nháp thời gian trôi đi một cách chậm chạp từ hương thơm của chén trà buổi sớm, tiếng tích tắc của chiếc đồng hồ treo tường buổi khuya. Vậy mà mỗi lần gặp ông, muốn được bình tĩnh hàn huyên là gần như không thể. Muốn trò truyện những gì với ông có khi là tôi thường sắp xếp hết cả trong đầu, ngồi xuống ghế, hoặc nhấc điện thoại lên là cứ thế nói ra cho hết để còn thì giờ nghe ông nói về bao nhiêu chuyện khác. Lần nào gặp nhau, tôi cũng thấy ông tất bật, vội vã như sợ thời gian vuột mất. Ông bảo tôi: Anh không có thời gian để trồng hoa cảnh như chú đâu! Thường mỗi ngày đêm, anh chỉ ngủ chừng bốn đến năm tiếng! Nghe ông nói vậy, tôi chợt nhớ, hơn bốn mươi năm trước, ông đã viết về than:

“Đập giữa lồng ngực tôi như một trái tim

Hình như lửa âm thầm chứa trong vàng đen

Đốt cháy ruột gan tôi đến nỗi

Tôi ngồi đứng không yên...”

Ông sống đơn giản hơn bất kỳ người nào sống đơn giản mà tôi được biết. Ông bảo rằng: “Đời của một người, nếu có chút tài và khá nhiều may mắn, mới may ra làm được một việc có ích cho đời. Biết mình không được thế, nên càng phải cố gắng, cẩn thận như húp canh, thổi lửa. Mọi nhu cầu cá nhân, cố thu lại cho thật nhỏ, để chỉ còn có văn chương có thể gây ra lôi thôi cho mình mà thôi!”. Quả là tôi thấy ông sống đúng như vậy! Việc ăn uống đối với ông, thế nào cũng xong. Ông bảo mình chả cần rượu, trà, thuốc lá, cà phê. Vợ nấu thứ gì thì mình ăn uống thứ đó! Việc mặc chỉ cần “gọn và sạch”, vợ con đưa cho cái gì thì mặc cái đó. Đến giờ ông vẫn dùng cái xe đạp cũ màu xanh xỉn để làm phương tiện đi lại cho công việc, hoặc loanh quanh bạn bè trong thành phố. Có lần tôi thử để ý xem cái xe đạp của ông là loại gì, nhưng cũng chịu không phân biệt được. Tôi vẫn nói đùa với ông: Bác để xe phải cẩn thận kẻo mấy bà đồng nát tưởng đồ của ai bỏ đi là nhặt mất!Tôi ngạc nhiên đến sửng sốt, khi ông bảo có đến bốn, năm chục năm nay, ông không đi chợ.

Với tôi, cuộc sống của một con người giản dị đến như vậy có lẽ cũng không thể hơn được nữa! Nhưng Trần Nhuận Minh với Thơ thì khác! Có lẽ cả cuộc đời ông chỉ hướng vào Thơ. Tất nhiên ông còn có cả những tác phẩm văn xuôi và hàng chục bài nghiên cứu lịch sử văn hóa rất quan trọng, rất đáng để đọc nữa. Nhưng tôi vẫn nghĩ rằng, chính Thơ đã tạo ra Trần Nhuận Minh! Rất nhiều lần ông nói rằng: “Nếu không có quyển Kiều của cụ Nguyễn Du, với những câu thơ huyền diệu…âm thầm dạy bảo tôi về tình thương yêu con người, thì cuộc đời tôi không biết sẽ như thế nào”.

Người viết văn, làm thơ, từ cổ chí kim, thời nào cũng có những khó khăn chẳng dễ vượt qua. Ông tâm sự rằng: “Tác phẩm lớn bao giờ cũng phải ra đời từ thái độ sống dấn thân của nhà văn cho những mục đích cao cả là giải phóng đất nước, giải phóng con người…” Ông cũng nói rằng: “Tác phẩm của nhà thơ cũng phải tham gia vào đời sống chính trị, nhưng cái chính trị nhất trong tác phẩm của nhà thơ, là thơ phải hay. Thơ dở là “phản chính trị” và in nó ra, chỉ có nghĩa là lãng phí giấy và nhà thơ tham gia vào việc phá rừng…” ( trong “Đối thoại văn chương” ). Tôi nhận ra, cái “chính trị” nhất trong thơ, bao trùm và dường như không bao giờ ông nguôi ngoai, là khát vọng vươn lên của con người, phụng sự con người, bảo vệ, giữ gìn và nâng cao phẩm giá con người!

Hành trình thơ văn của ông bắt đầu “Từ chân trời một người đến chân trời tất cả” (A. Muýtxê - nhà thơ Pháp). Còn Giáo sư Tiến sĩ Tường Vi Văn, người dịch và giới thiệu thơ ông ở Đài Loan, thì gọi Trần Nhuận Minh là “Nhà thơ không biên giới” và nói rằng: “Thơ Trần Nhuận Minh là thơ của tất cả mọi người… Vấn đề trong thơ Trần Nhuận Minh cũng là vấn đề chung ở nhiều quốc gia”.

Trần Nhuận Minh viết thơ, đăng báo từ năm 1960. Thời ấy, một người chẳng tên tuổi gì mà có được một bài thơ đăng trên báo Nhà nước, là chuyện mà ở một số dòng họ, người ta có thể đem ghi vào gia phả.

Đến nay ( 2026), ông đã được xuất bản tới 74 cuốn sách cả ở trong và ngoài nước, có đến 52 tập thơ, trong đó có 28 tập thơ tiếng Việt. Riêng tập Nhà thơ và hoa cỏ đã tái bản 28 lần, được dịch ra nhiều thứ tiếng, được tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) xác nhận kỷ lục cho “Tập thơ thời đổi mới tái bản nhiều lần nhất ở Việt Nam”.

Thơ Trần Nhuận Minh đã được người ta dịch ra 22 thứ tiếng, được xuất bản và phát hành ở 26 quốc gia. Trong đó, có 13 tập thơ tiếng Anh, 2 tập tiếng Pháp, 2 tập tiếng Trung Quốc, 6 tập được phát hành toàn cầu, từ Canada, Án Độ. Năm 2023, một trong những tập thơ của ông xuất bản tại Canada bằng bốn thứ tiếng - Anh, Pháp, Đức, Tây Ban Nha - đã được giới thiệu tại Hội chợ sách quốc tế Frankfurt nổi tiếng của Cộng hòa Liên bang Đức. Đáng chú ý nhất là bộ tuyển 4 tập thơ tiếng Anh: Tập 1 - Flared up subconscious (Bừng thức- Canada 2022); Tập 2 - The day I live (Ngày tôi sống – Hoa Kỳ 2024); Tập 3 - Human realm (Cõi người - Hàn Quốc 2024); Tập 4 - Go Alone (Đi một mình- Canada 2024). Thơ ông có gì mà đã chiếm được cảm tình của những con người ở những chân trời xa lạ ấy? Tôi vẫn tin là phải có cái gì đó mới có thể kéo những con người xa lạ đến được gần nhau! Đọc Trần Nhuận Minh tôi nhận ra ngay, cái hấp dẫn bạn đọc đó, chính là tình yêu thương và trân trọng phẩm giá Con Người !

Cùng thời với ông, nền văn học Việt Nam có khá nhiều nhà thơ để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng bạn đọc, như Vũ Quần Phương, Bằng Việt, Phạm Tiến Duật, Trần Đăng Khoa, Nguyễn Duy, Hữu Thỉnh, Trần Mạnh Hảo, Thanh Thảo, Đoàn Thị Lam Luyến, Phan Thị Thanh Nhàn, Nguyễn Quang Thiều, Mai Văn Phấn…vv. Mỗi người mỗi vẻ, nhưng có lẽ với tôi, Trần Nhuận Minh và những câu thơ của ông vẫn để lại trong tôi những ấn tượng đặc biệt.

Giá trị nghệ thuật cốt lõi trong thơ Trần Nhuận Minh là sự vận dụng tài hoa các yếu tố nghệ thuật truyền thống với kỹ thuật thơ hiện đại. Tập Miền dân gian mây trắng có thể coi là một ví dụ thành công trong việc phát huy giá trị nghệ thuật thơ ca dân gian để phản ánh những hiện thực mới, tư tưởng mới. Với cách ấy, ông đã biến những bài thơ ngắn trở thành nơi chứa đựng đầy ắp những nội dung tư tưởng nhân đạo. Ông nói về cái xấu để hy vọng về những điều tốt đẹp hơn; Ông nói về cái ác mà không khuyến khích sự thù hận. Nói về những mâu thuẫn mà không khuyến khích tạo nên xung đột:

Châu chấu sang hỏi cào cào:

“Nước trong cá sống thế nào hở anh”?

Con gà đến hỏi cây chanh

“Chặt lau làm cái cột đình được chưa”?...

(Châu chấu sang hỏi...).

Thơ Trần Nhuận Minh ít dùng ngôn ngữ một cách bạo liệt, nhưng không kém phần sắt đá. Thơ ông thường điềm đạm, không mang vẻ quyết liệt mà vẫn tạo ra được ấn tượng mạnh mẽ. Những câu thơ điềm đạm, chính là biểu hiện của sự chín chắn và từng trải. Tôi rất thích hai câu thơ của ông : “ Không mưa biển nước vẫn đầy / Vì cành nặng quả mà cây cúi đầu... ”. Đọc kỹ, ta sẽ thấy những giá trị tư tưởng được sắp đặt có dụng ý vào phía sau cảm xúc và ngôn ngữ. Bài “Xem tranh Tống vẽ chiến trận Trần Đào” ( ở Trung Quốc, đời Đường) ông viết:

“Vầng trăng dịu dàng dát vàng biển máu

Bãi cát đỏ ngổn ngang sáu vạn xác đầm đìa

Hỡi vầng trăng

Em soi sáng phía nào

Trong cuộc huyết chiến kia?”

Có lẽ chính cái vẻ điềm đạm ấy, tiềm ẩn một sức mạnh thuyết phục.Thơ ông không sử dụng nhiều ngôn từ bóng bẩy, nhưng chẳng vì thế mà kém vẻ thanh tao. Ngôn ngữ thơ Trần Nhuận Minh có cái đáng yêu của sự chân thành, chất phác, bình dị mà không rơi vào cái bẫy dễ dãi. Từng chữ trong thơ ông được cân nhắc cẩn trọng và hài hòa theo đúng cái lý của nó. Vẻ đẹp trong thơ Trần Nhuận Minh không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng ngôn ngữ, nó thường nằm ở hồn cốt của câu chuyện mà chuyện nào cũng thấm đẫm giá trị nhân văn. Thơ Trần Nhuận Minh không hoàn toàn là thứ thơ trìu tượng, nhưng không thiếu tính “bác học”. Ở tác phẩm Bản Xô nát hoang dã, Trần Nhuận Minh đã thể hiện được tài năng thiên bẩm của mình, khi đưa muôn vàn âm thanh của thế giới sống động, lồng vào hình ảnh của nhân gian, để giải thích cho những câu hỏi mà cả đời ông canh cánh, cũng là những câu hỏi mà nhân loại đang đặt ra hôm nay. Đã có lần tôi nói, ông là người giải quyết nhiều vấn đề triết học bằng thơ. Ông có câu thơ: “Và lặng im như một tiếng vang”… làm tôi rất thích thú.

Vốn là một người chăm chỉ, ông đã thành công trong việc chọn lối đi cho riêng mình. Thơ Trần Nhuận Minh từ việc lập tứ, quá trình diễn ý, đến cái hơi thơ, màu sắc của thơ,đều mang dáng vẻ riêng thật khó mà lẫn với ai.

Thơ Trần Nhuận Minh có khuynh hướng trí tuệ rõ rệt. Vẫn biết rằng mỗi phương pháp sáng tác có thế mạnh và điểm yếu của nó. Trần Nhuận Minh đã rất thành công trong phương pháp hiện thực của mình. Có lẽ đó vẫn là phương pháp sáng tác có thể dẫn dắt người đọc đến với sự thật, đến với sự lương thiện nhanh nhất, có hiệu quả nhất, làm cho người ta thấy rõ cái xấu mà đối xử với nhau tốt hơn, một cách hiệu quả nhất. Tôi luôn thấy thích phương pháp phản ánh hiện thực của ông, bởi ông viết: “ Trên cõi đời này / Chẳng có cái gì cao hơn Sự Thật”! Với ông, sự thật cho dù có chua chát đến đâu, vẫn không được lảng tránh:

“Trời ơi! Vàng đến thế này

Mà sao đen bạc vẫn đầy thế gian…”

(Trong đồng cỏ hoa vàng).

Có lẽ trong suốt đời thơ của mình, ông là người thẩm thấu rất sâu sắc một khẩu hiệu hành động hàng đầu mà Đảng CSVN, đã đề ra, từ những ngày đầu Đổi Mới tại Đại hội lần thứ VI của mình: “Nhìn thẳng vào sự thật, nói đúng sự thật”. Với tôi, hình như ông đã làm được điều khó khăn đó, và ông đã kế thừa và phát huy được bản lĩnh của nhiều thế hệ nhà văn từng làm rạng rỡ nền văn học nước nhà.

Nhiều người đặt tên cho thơ Trần Nhuận Minh là “thơ thế sự”, người thì gọi đó là “thơ chân dung”. Tôi nghĩ thơ Trần Nhuận Minh mang nội dung “thế sự” thì đúng hơn. Hầu hết các bài thơ của ông đều được xác lập ý tứ, ngôn từ... theo phép hiện thực chủ nghĩa. Nhiều khi ông lấy thẳng tư liệu từ một cái tin đăng trên báo Nhân Dân để sáng tạo một tác phẩm như “Trường ca Một trăm bước cuối cùng” và các thông tin thời sự từ Đài Truyền hình Việt Nam, mà tạo ra một số bài thơ, người đọc vẫn rất xúc động.

Đọc thơ ông, người ta không chỉ nhận ra sứ mệnh của con người, mà còn dễ dàng nhận ra cả số phận của nhiều con người cụ thể, dễ cảm thấy vị đắng cay của những kiếp người trầm luân của các thời đại ấy, không chỉ ở Việt Nam, mà còn ở các nước khác. Ví như khi sang thăm Trung Quốc, đến nơi nhà văn Lão Xá tự vẫn trong Cách mạng văn hóa, ông viết với sự sẻ chia từ sâu thẳm trái tim mình, như nỗi đau của chính mình. :

“Nào ai hiểu được lòng ông

Cái giây phút chót khuất trong cõi đời…”

( Đi trên quê hương J. W. Goethe ).

Ông bảo, ông học bút pháp ấy, ở các nhà thơ cổ điển Việt Nam, từ Trần Quang Triều thời Trần đến Nguyễn Du thời Nguyễn. Nhà thơ Nguyễn Bùi Vợi viết trong “Tuyển tập thơ Việt Nam thế kỷ XX” (NXB Giáo dục - 2005) mà ông cùng Vũ Quần Phương chủ biên, rằng: “Trần Nhuận Minh không né tránh một sự thật nào, dù là đau đớn kinh hoàng đến đâu…”. Và trong phần giới thiệu Trần Nhuận Minh, Nguyễn Bùi Vợi, đã đưa Trần Nhuận Minh lên vị trí hàng đầu trong số những nhà thơ thời chống Mỹ.

Xu hướng nghệ thuật và tư tưởng trong thơ Trần Nhuận Minh là nhất quán và có thể chia làm hai giai đoạn rõ rệt. Từ 1960 đến 1985, giai đoạn này ông viết khoảng 166 bài, trong 4 tập thơ đã xuất bản và 2 trường ca cùng nhiều bài khác đăng lẻ tẻ trên các báo. Một giai đoạn mạnh mẽ hơn, toàn diện hơn nữa, là từ 1986 tới nay. Đây là giai đoạn thơ ông tập trung phản ánh sâu sắc đời sống của nhân dân, đồng cảm với từng số phận con người. Có điều, Trần Nhuận Minh đã vượt qua được những “bức xúc” thông thường, mà khá nhiều người khác mắc phải. Bởi “bức xúc” không phải là “tư tưởng”. Tư tưởng chỉ có thể hiện ra trong thơ một cách điềm đạm, minh triết, thanh tao, thấm thía qua từng câu chữ, từng tác phẩm. Bài thơ “Đứng trên thành nhà Hồ ở Thanh Hóa... ” ông nhận ra rất sâu sắc vai trò của Nhân Dân trong việc hưng hay vong của cả một thời đại:

"Dân là ai?...

Tôi bỗng rùng mình

Nền cung điện phân bò rơi rải rác

Núi Cầm Hồ cỏ may bay xao xác

Mệnh trời ư? Nào biết có hay không...”

Viết về thời Hồ Quí Ly, như thế là rất thấm thía.

Đọc thơ ông, tôi nhận ra ông luôn có những thể hiện độc đáo về quan điểm thẩm mỹ, về cách khai thác chất liệu nghệ thuật hiện thực. Trần Nhuận Minh không ngần ngại đi tới tận cùng cái mà mình muốn, bởi yếu tố tư tưởng luôn là linh hồn của những câu chuyện thế sự:

“Biết nhường đường cho một thằng ngu

Bạn sẽ chẳng bao giờ phải hối

Hãy về rừng Côn Sơn mà nghe gió thổi

Đến sông Bạch Đằng mà ngắm trăng lên…”

Nếu chỉ vì giá trị thẩm mỹ của ngôn ngữ mà thay“thằng ngu” bằng một từ khác bóng bẩy hơn, tôi e là bài thơ 4 câu trên sẽ chẳng còn được bao nhiêu ý nghĩa ở phía sau. Ông cũng tự giải thích trong “Đối thoại văn chương ” rằng: “ phải về rừng Côn Sơn, nơi cụ Nguyễn Trãi chịu án tru di ba họ mà nghe gió thổi... Bản chất của việc “biết nhường đường” không phải chỉ là sự hơn thua một bước đi trên sân khấu đời người, mà còn ở cái lẽ huyền vi của số phận một gia tộc, một thời đại. Tôi lại nghĩ: giá những năm 1440 – 1442, cụ Nguyễn “ biết nhường đường…” ( tức là không nhận các chức vụ quan triều, sau khi đã hơn 10 năm nghỉ hưu ở trong rừng Côn Sơn), thì cái chết thảm khốc của gia đình cụ, chắc gì đã xảy ra…Khi người có công, có tài bị giết, nội bộ lục đục tranh giành, vận nước sẽ suy, giặc ngoại xâm sẽ hiện ra ngay trên đầu ngọn sóng… Một trang sử Bạch Đằng giang, đâu phải thời kỳ nào, dân tộc nào, cũng có thể viết ra được”...

Đọc thơ Trần Nhuận Minh, tôi bất ngờ nhận ra việc đặt tên cho một bài thơ, một tập thơ cũng là một việc hệ trọng. Chẳng biết ông có mất nhiều thời gian cho việc đó hay không nhưng tôi tin là ông cẩn trọng lắm.

Khi đọc “45 khúc đàn bầu của kẻ vô danh”, điều đầu tiên tôi nhận thấy sự thú vị chính là cái cách đặt tên tác phẩm! Sao lại có kẻ “vô danh” nhỉ? Tôi chợt nhớ ông Trang Tử, nhà triết học Trung Quốc cổ đại, có viết rằng: “Thánh nhân vô kỷ, Thần nhân vô công, Chân nhân vô danh”. Thì ra kẻ vô danh kia chính là Chân nhân, là Nhân dân, nói theo ý nghĩa cao cả nhất của hai chữ này. Phải chăng điều ông muốn nói ở đây là, những bài thơ kia, những tư tưởng và khát vọng ở trong đó, tình yêu và niềm tin ở trong đó, chính là tư tưởng, hoài bão của Nhân dân! Bởi Nhân dân từ xưa đến nay, từ nay về sau, mãi mãi vẫn là mục tiêu, là cảm hứng, là đích hướng đến của mọi nền văn chương!

Cho đến tận hôm nay, khi đã vào 83 tuổi đời, 67 tuổi bút, ( theo âm lịch), được tặng nhiều giải thưởng văn chương cả trong nước và quốc tế, ông vẫn là một người lao động bình thường và mẫn tiệp, đang say sưa viết không ngừng nghỉ. Một đời người như vậy, liệu đã đủ để nói rằng: ông đã dành trọn cả đời mình cho văn chương? Vậy mà khi tâm sự với tôi, ông vẫn khiêm nhường: Giải thưởng lớn nhất của người viết là sự tin yêu của bạn đọc, là “tuổi thọ” của một tác phẩm! Chuyện này, tôi đồng tình với ông, và tin đó là một lời nói chân thành!

7/ 2026

GHI THÊM

Trần Nhuận Minh có gửi cho tôi bài thơ TỰ HỌA, thấy vui vui, tôi chuyển tiếp tới bạn đọc để cùng cảm thông và chia sẻ với ông:

TỰ HỌA

Trần Nhuận Minh

Cái bác Nhuận Minh rất buồn cười

Bạn đến ra sân đón rối rít

Dép lê chiếc đỏ với chiếc xanh

Mặc quần áo mới thấy ngượng chết

Chỉ nhớ thơ thôi, còn quên hết

Thật thà một cục, rất nhà quê

Nói chuyện văn chương không biết mệt