Ngày Karoline Leavitt được bổ nhiệm làm thư ký báo chí Nhà Trắng, nhiều tờ báo Mỹ không nói về tầm nhìn truyền thông của chính quyền, mà chỉ nói về… tuổi của cô. “Quá trẻ”, “thiếu kinh nghiệm”, “một lựa chọn mang tính biểu tượng hơn là năng lực”, những dòng tít ấy phản ánh đúng tâm thế của một nền báo chí đã quen đứng trên bục phán xét, hơn là tự đặt câu hỏi về chính mình.

Nhưng chỉ sau vài tháng, Karoline Leavitt đã làm điều mà không ít người tiền nhiệm dày dạn kinh nghiệm chưa từng làm được: cô đảo chiều thế trận. Từ chỗ người phát ngôn bị dồn ép, xin lỗi, né tránh, Leavitt biến phòng họp báo thành nơi báo chí phải tự chịu trách nhiệm về chuẩn mực nghề nghiệp của mình.

Hiện tượng Karoline Leavitt không phải là câu chuyện cá nhân. Nó là dấu hiệu của một bước ngoặt lớn trong quan hệ giữa chính quyền và truyền thông.

Ngày 19/01/1974 không chỉ là một mốc thời gian trong sách giáo khoa. Đó là một vết khắc sâu trong ký ức dân tộc: ngày Trung Quốc dùng vũ lực cưỡng chiếm quần đảo Hoàng Sa của Việt Nam. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, nhưng mỗi lần nhắc lại, câu hỏi không chỉ là “chuyện gì đã xảy ra”, mà còn là: chúng ta nhớ như thế nào, về lịch sử, về pháp lý, và về đạo lý.

Lịch sử không thể bị xóa bằng đại bác:

Hoàng Sa không phải “tranh chấp mơ hồ”. Từ thế kỷ XVII, các chúa Nguyễn đã tổ chức đội Hoàng Sa - Bắc Hải ra khai thác, đo đạc, cắm mốc, thực thi chủ quyền. Nhà Nguyễn sau này tiếp tục quản lý liên tục, hòa bình. Dưới thời Pháp bảo hộ, chính quyền Đông Dương kế thừa và thực thi chủ quyền ấy bằng những văn bản hành chính, hải đăng, trạm khí tượng, bản đồ chính thứ

I. KỸ TRỊ

Quản trị quốc gia trong thời chiến và thời bình rất khác biệt. Thời chiến là sống còn, phải hy sinh lợi ích cá nhân cho quyền lợi quốc gia. Thời chiến đòi hỏi tập trung quyền lực, quyết định nhanh, kỷ luật sắt để sinh tồn. Hiệu quả được đo bằng thắng–bại, sống – chết. Thời bình lấy phồn thịnh làm mục tiêu xuyên suốt nên phải đặt trọng tâm vào kỹ trị: quản lý bằng dữ liệu, luật lệ và năng lực chuyên môn. Quốc gia cần các kỹ trị gia (technocrat) để thiết kế chính sách kinh tế, tài chính, y tế, giáo dục; tối ưu nguồn lực; kiểm soát rủi ro dài hạn. Phát triển bền vững không đến từ mệnh lệnh, mà từ hệ thống, quy trình và trách nhiệm giải trình. Thời bìnhrất cần lãnh đạo có năng lực kỹ trị. Các quốc gia phát triển và giàu có trong thời bình đều dựa nhiều vào các kỹ trị gia. Thử điểm qua một số các quốc gia điển hình.

Pháp là mô hình kỹ trị kinh điển châu Âu. Quyền lực nhà nước tập trung vào tầng lớp tinh hoa được đào tạo tại các trường như Trường Hành chính Quốc gia (ENA), Trường Bách khoa Paris (Polytechnique). Kỹ trị gia Pháp giữ các vị trí then chốt trong bộ máy hành chính, tài chính và hoạch định chính sách. Tổng thống và thủ tướng thường xuất thân từ hệ thống này. Dù Pháp là nền dân chủ, nhưng chính sách công chủ yếu do elite kỹ trị thiết kế, chính trị gia đóng vai trò hợp thức hóa. Nhược điểm là xa rời quần chúng, dễ gây phản ứng dân túy