Bài thứ nhất
LƯU BIỆT THỜI TẠI AN QUẢNG, AN HƯNG NGỤ THỨ
Người về người ở khéo buồn sao
Tức tối mình thay biết lẽ nào
Tơ tóc lời kia còn nữa hết
Đá vàng lòng nọ xiết là bao
Nổi cơn riêng giận ngày giời ngắn
Mỏi mắt chờ xem bóng nguyệt cao
Sớm biết lẽ giời lý có hợp
Thì mười năm trước bận chi nao.
Bài thứ hai
BẠCH ĐẰNG GIANG TẶNG BIỆT
Khấp khểnh đường mây bước lại dừng
Là duyên là nợ phải hay chăng
Vin hoa khéo kẻo lay cành gấm
Vục nước mà xem động bóng giăng
Lòng nọ chớ rằng mây nhạt nhạt
Lời kia này đã núi giăng giăng
Với nhau tình nghĩa sao là trọn
Chớ có lưng vơi cỡ nước Đằng.
Hai bài thơ chữ Nôm trên, đã in trong tập “Lưu Hương kí” tháng 3 năm 1814, do ông Tốn Phong đề tựa. Tốn Phong viết trong Lời tựa in ở đầu sách rằng, Hồ Xuân Hương đưa cho ông tập bản thảo này và nói: “Đây là toàn bộ thơ của cuộc đời tôi từ trước đến nay, nhờ ông viết cho một bài tựa”.
Toàn bộ thơ Hồ Xuân Hương ( bà Hương ) như chính bà nói, tập “Lưu Hương kí ”, chỉ có 50 bài, 26 bài thơ chữ Hán, lời lẽ sang trọng và uyên bác, trong đó có 5 bài thơ chữ Hán viết về vịnh Hạ Long ( mà tôi hi vọng sẽ được giới thiệu sau ), 24 bài thơ chữ Nôm ( mà tất cả đầu đề đều là chữ Hán – cũng là một đặc điểm riêng biệt ), trong đó có 2 bài thơ tình mà tôi vừa nêu trên, lời lẽ chân tình, câu chữ giản dị, tha thiết mà vẫn thanh tao. Cả 2 bài đều viết về ông Trần Phúc Hiển ( ông Hiển), lúc ấy ông Hiển đã nhận việc quan ở An Hưng ( trấn lị của An Bang , tức Quảng Yên ngày nay ). Bà đã 2 lần đi thuyền về thăm ông. Hai bài thơ này viết trong giai đoạn đó, khoảng năm 1812- 1813. Ông Hiển là con ông Trần Phúc Nhàn, người ở Đàng Trong ( huyện Tam Kỳ, tỉnh Quảng Ngãi hiện nay ), theo Nguyễn Ánh từ rất sớm, đã tử trận, khi tiến đánh Phú Xuân, kinh thành của vua Cảnh Thịnh Nguyễn Quang Toản, nhà Tây Sơn. Năm 1802, Nguyễn Ánh lên ngôi vua, lập ra nhà Nguyễn. Chưa rõ vào năm nào, trả ơn công thần Trần Phúc Nhàn, vua Gia Long ( Nguyễn Ánh ) đã đưa ông Hiển, con ông Trần Phúc Nhàn lên làm tri phủ Tam Đới ( Phú Thọ ). Từ Tam Đới, ông Hiển thường đến thăm bà Hương ở làng Nghi Tàm bên Hồ Tây ( Thăng Long – Hà Nội) cùng các bè bạn văn chương khác . Trong tập “Lưu Hương kí”, bà Hương ghi rất rõ từng người, mối quan hệ thân tình và thơ xướng hoạ, trong đó có ông Tốn Phong. Bà yêu ông Trần Phúc Hiển. Lúc ấy, vợ ông Hiển đã chết vài năm trước, có con đang học Trường Quốc học kinh đô Phú Xuân ( đến thời Minh Mạng, Phú Xuân mới đổi tên là Huế ). Ông Hiển được vua Gia Long thăng chức từ Tri phủ Tam Đới lên làm Tham hiệp trấn An Quảng ( tương đương như Phó Chủ tịch thứ nhất tỉnh Quảng Ninh sau này). Năm 1815, ông Hiển cưới bà Hương làm vợ kế ( không phải vợ lẽ) và 2 ông bà cư trú 4 năm tại An Hưng ( Quảng Yên ngày nay), đến năm 1819 ông Hiển nhận án “tự xử” ( tự chết) vì tội nhận hối lộ. Năm 1822, phủ Tam Đới mới được vua Minh Mạng nhà Nguyễn đổi tên là phủ Vĩnh Tường, lúc ấy ông Hiển đã chết được 3 năm ( 1819 - 1822 ) và bà Hương cũng đã chết được 1 hoặc 2 tháng. (*)
Đọc 2 bài thơ trên, chúng ta thấy bà Hương yêu ông Hiển rất tha thiết và luôn lo ông Hiển sẽ không giữ lời hứa là sẽ cưới mình. Câu thơ “ Thì mười năm trước bận chi nao” chứng tỏ hai người đã gặp nhau từ 10 năm trước, nghĩa là khoảng năm 1802 – 1803, không rõ lúc đó là ở Nghi Tàm hay ở kinh thành Phú Xuân, vì bà Hương qua lại, có quan hệ rất thân thiết với ông Tùng Thiện Vương Nguyễn Phúc Miên Thẩm, con vua Minh Mạng, em ruột vua Thiệu Trị nhà Nguyễn sau này, cháu nội vua Gia Long. Những câu thơ tha thiết như rút ra từ gan ruột : “ Tơ tóc lời kia còn nưã hết / Đá vàng lòng nọ xiết là bao”. Một số nhà nghiên cứu cho rằng, “lời kia” là lời ông Hiển, còn “lòng nọ” là lòng bà Hương, ông Hiển đã nói hết lời về tình yêu với bà, và bà luôn ghi nhớ, chắc chắn và thủy chung như hòn đá đã thử vàng ở bên trong . Cũng tương tự như thế, ở bài sau, nhưng trật tự câu thơ đã đảo ngược: “Lòng nọ chớ rằng mây nhạt nhạt / Lời kia này đã núi giăng giăng”. ( có bản in “nay đã núi giăng giăng” – chữ “này đã” da diết hơn ). Ở hai câu này, “lòng nọ” chỉ lòng ông Hiển chớ có như mây mà nhạt màu. Ví lòng người đàn ông như mây bay, lúc đậm lúc nhạt, là rất có lí, còn “lời kia” của lòng bà, như núi đứng ở xung quanh, lúc nào cũng chắc chắn và vĩnh viễn không thay đổi, chứng tỏ một bút pháp thơ chặt chẽ và cao cường.
Tâm trạng có lúc rất bức xúc: “Tức tối mình thay biết lẽ nào // Nổi cơn riêng giận ngày giời ngắn...”, nhưng lời thơ vẫn đẹp nhuần nhị, có giá trị thẩm mĩ, phong cách rất quí tộc: “Vin hoa khéo kẻo lay cành gấm / Vục nước mà xem động bóng giăng” . Bút pháp thơ bà “hào hoa phong nhã” là thế, "xuất phát từ cảm hứng nhưng biết dừng lại ở phạm vi lễ nghĩa. Vui mà không đến nỗi buông tuồng... thơ đúng phép mà văn hoa...", đúng như ông Tốn Phong đã nhận xét về thơ bà trong Lời Tựa nói trên, viết tháng 3 năm Giáp Tuất ( 1814).
Hai câu thơ cuối bài: “ Với nhau tình nghĩa sao là trọn / Chớ có lưng vơi cỡ nước Đằng”. Các sách đều chú thích: nước Đằng là một quốc gia nhỏ bé bên Trung Hoa thời Xuân thu chiến quốc. Tôi viết bài phản biện, mà rằng: Ghi chú thế là sai. Nước Đằng chỉ là nước sông Bạch Đằng mà thôi. Bà Hương nói rằng, lòng ông Hiển yêu bà, chớ có “khi lưng, khi vơi” như nước sông Bạch Đằng lên xuống theo thủy triều. Tiến sĩ chuyên nghiên cứu về Hồ Xuân Hương, ông Đào Thái Tôn, chủ biên thơ Hồ Xuân Hương, cũng là người trực tiếp giảng dạy thơ Hồ Xuân Hương ở một số trường đại học, trong một hội thảo khoa học tại Đồ Sơn, Hải Phòng, đã thẳng thắn chính thức xác nhận ý kiến của tôi là “có cơ sở”, hứa khi tái bản thơ Hồ Xuân Hương. ông sẽ sửa lại, và ghi là đề xuất của Trần Nhuận Minh. Tiếc rằng về Hà Nội, chưa kịp làm, ông đã đột ngột từ trần. ./.
----------------------------
(*) Năm 1819, ông Hiển nhận hối lộ 700 quan tiền để giải quyết việc tranh chấp đất đai ở châu Hải Ninh ( An Quảng ), ông bị vua Gia Long khép tội tử hình. ( Theo Luật Gia Long : có 3 việc, một là phải trung thành với nhà vua, hai là không được ức hiếp dân và ba là không được ăn hối lộ- dù chỉ 1 quan tiền. Phạm 1 trong 3 tội ấy, thì chém đầu mà không phải xử ). Chính bà Hương đã viết đơn xin ân xá, vua Gia Long ghi: “ Nước đã có phép, không thể làm khác” và hạ xuống “tự xử”, tức là thay việc chém đầu người phạm tội, bằng việc người phạm tội tự chết sau 60 ngày. Năm 1820 vua Minh Mạng lên ngôi, soát lại các án tham những, rất chú ý vụ Trần Phúc Hiển, đã châu phê vào bên cạnh : “ Tham những đến thế này mà không giết thì lấy gì để khuyến liêm”. ( theo “Đại Nam thực lục” ). Tùng Thiện Vương Miên Thẩm trong bài từ ( thường được gọi là thơ “Long Biên trúc chi từ” viết năm 1842, khi theo anh ruột là vua Thiệu Trị ra Bắc, đến thăm mộ bà ở gần Hồ Tây, có câu: “ Tuyền đài hữu hận thác khiên ti” ( “Suối vàng còn hận tơ duyên lỡ làng” – Hoàng Xuân Hãn dịch ) . Ông Miên Thẩm, bạn bà, biết bà Hương rất ân hận vì bà biết chồng ăn hối lộ mà không can ngăn. Có tài liệu ghi bà Hương chết đầu năm 1822 tại Yên Tử (Quảng Ninh hiện nay), sau 27 tháng, hết tang chồng. Trước khi chết, ông Phạm Quý Thích, bạn rất thân của Nguyễn Du, có đến thăm bà. Phạm Quý Thích được Nguyễn Du giao cho tập bản thảo “Đoạn trường tân thanh” ( sau này gọi là “Truyện Kiều”) ra Bắc thuê khắc in.