(trích trường ca du ký - Kỳ 1)
Lời giới thiệu:
Nhà thơ Đỗ Quyên gửi đến trang nhà một sáng tác thơ của mình mang tên “Đất nước tràng hạt” vừa được hoàn thành. Đây như là một bản trường ca dựa tâm linh, nương "câu chuyện dài Việt Nam ta" theo nhiều đề tài thời sự và lâu dài. Dùng nhân tố “vòng tràng hạt” làm kim chỉ nam cho bản đồ nghệ thuật, tác phẩm được hình thành trên vô số các liên tưởng trên Hình Chữ S Đất Nước Việt Nam: những yếu tố lịch sử, địa lý-biển đảo, văn hóa-thi ca, kinh tế, tôn giáo, xã hội, du lịch… trong vận mệnh dân tộc được khắc họa qua lăng kính cảm thức du hành.
Với khuôn khổ 3 kỳ của trannhuong.net, xin giới thiệu cùng bạn đọc một phiên bản cô đúc của trường ca du ký “Đất nước tràng hạt”, gồm 3 trích đoạn do tác giả tự chọn lọc, rút gọn xuống còn khoảng 1 phần 7 dung lượng so với bản toàn văn:
Kỳ 1: Mục lục - Vỡ nước - Chương Mở - Chương hồi 1.1 Hình Chữ S địa dư vận mệnh
KỲ 2: Chương hồi 5.7 Miền Tây Nam Bộ
KỲ 3: Chương Kết
Nào, chúng ta hãy du hành cùng “Đất nước tràng hạt”...
Đất nước tràng hạt
(trích trường ca du ký[1])
KỲ 1: Mục lục - Vỡ nước - Chương Mở - Chương 1.1 Hình Chữ S địa dư vận mệnh
MỤC LỤC
Vỡ nước
Chương Mở
Chương 1 - Hình Chữ S dải đất nhiều biểu tượng
Chương 2 - Tràng hạt
Chương 3 - Ải Bắc Quan vầng trán trời Nam
Chương 4 - Cà Mau mũi đất Việt "ngón chân cái chưa khô bùn vạn dặm”
Chương 5 - Hình đất nước như trái tim Nam tiến
Chương 6 - Trường Ca Trường Chinh
Chương Kết
Khép kết
KÍNH DÂNG TỔ QUỐC VIỆT NAM
“Có mối tình nào hơn
Tổ quốc?”[2]
(Trần Mai Ninh)
*
“Lần lần tháng trọn ngày qua,
Nỗi gần, nào biết đường xa thế này.”[3]
(Nguyễn Du)
*
“Hình đất nước như trái tim Nam tiến…”
Đ.Q.
*
“Nếu lịch sử là nỗ lực mô tả những diễn biến cụ thể của thời gian thì
thơ là lịch sử trừu tượng của thời gian, là phần hồn thiêng của lịch sử.”[4]
(Tô Thùy Yên)
*
“Không phải cầu nguyện trang bị cho chúng ta làm những việc vĩ đại.
Bản thân cầu nguyện là công việc vĩ đại.”
(Oswald Chambers)[5]
Vỡ nước
- Dạ vâng
ly hương bất ly tổ ạ
ta ra đây chắc vẫn phải xưng danh chứ nhỉ
- Vẫn chứ không xưng danh ai biết ai là ai
- Vậy thì xin cho thơ chào trước cái đã nào
Dám thưa các bậc tiên hiền
cao nhân thơ phú gần hiền lại chơi
trường ca giăng giữa trường đời
tiểu sinh họa xướng dòng lời vang ra[6]
thơ đưa sắc độ hoa xa
viễn xứ nhân chốn la đà hoàn hương
trường ca ôm hồn quê hương
là lời tao võng ru đường truân chuyên[7]
thưa vưng xin nói thẳng tưng
bà con chúng bạn vào cùng chứng cho
lời thô tiếng mộc gióng chờ
lòng hoan tâm hỷ thẫn thờ bấy nay
mục xưng danh có liền đây
Tiểu nhân nghệ danh Trường ca gia
(gọi nôm na là Nhà trường ca
tục danh Nhà chường ca cũng ổn)
cứ theo cụ Tây Đờ-ri-đà[8]
thì đó chính là cái biểu đạt
cho cái được biểu đạt lại là
thảo dân bút danh Đỗ Quyên ạ
(Cơm xuân mới nói chuyện cũ tí
đoạn trường chướng ca trước cái này
đề tài đau uất cần biếm hài
có hỗn danh tiểu nhân phải xài)
Giờ sang chuyện vị lai tổng thể
giang san Hình Chữ S thân thương
trường ca gia lăn tăn lượng sức
cậy bàn dân chỉ bảo cho tường
Lành thay
đa tạ nhiều nhiều
Thiện tai
vâng dạ muôn điều
Xạ thu
Chương Mở
[Lời nhà trường ca tự vấn cùng nhà Phật]
- Bốn phương trắng một màu mây
tái hồi cố quận về đây sống nhà
Lần lần tháng trọn ngày qua
nỗi gần nào biết đường xa thế này
Khuôn xanh biết có mà hay
kiếp cánh chuồn phận mỏng dày hồi quy
Bốn phương trắng một màu gì?[9]
- Không đi không về đừng sợ hãi![10]
thả một hơi thiền dài
Hình Chữ S dọc suốt đất nước
Nam Mô A Di Đà
Phật bây giờ và tại đây luôn trăm tay ngàn mắt…
- Của ta
Việt
Nam
Tổ
Quốc
trăm cẩm tú
ngàn chông gai
trăm nghịch lý
ngàn viễn cảnh…[11]
… Chữ còn
Thơ còn
còn Tình
là còn người còn ta
còn vợ còn con còn cửa còn nhà
dẫu có còn tha hương
có còn ghim lòng một ngày về quê về nước
lạy mồ mẹ mả cha vái hồn cúng vía ông bà
tìm thăm khuôn trời cũ
hố rác nào xưa chứa bài thơ tình Số 1
để ta còn Thơ
như mái chèo đòi sông nước
như lá đòi thu
ngoài cửa sổ hôm nay[12]
quê nhà gần xa xa gần đấy
trở lại ơ kìa mây ấy đây[13]...
- Lành thay
thiện tai
xạ thu
khắc đi khắc thở
chân bước tâm mở
mỗi địa danh bấy hạt tràng lần…
[Hai lời hòa thanh]
Châu về
thân đậu
con dân
nước non
non nước
xa gần
là đây…[14]
Chương 1
Hình Chữ S dải đất nhiều biểu tượng
1.1
Hình Chữ S địa dư vận mệnh
… Một Hình Chữ S vấn vương
trên thân mình nhiều biểu tượng
khớp vừa địa dư vận mệnh
Việt Nam Tổ quốc Quê Hương…[15]
Hình đất nước như trái tim Nam tiến
dọc rìa đông bán đảo ngóng đại dương
Hình đất nước như trái tim Nam tiến
vóc sơn thủy dựng cao lời hỏi lớn[16]
Kìa
Đất nước hình tia chớp[17]
Đòn gánh tre chín dạn hai vai[18] nam bắc
Đây
Núi non tự mình mang hình dáng gươm cung[19]
Căng dây cung đất nước ngang trời[20]
Đó
Hình đất nước hóa ngựa thiêng Phù Đổng
nỏ và gươm đã nên lũy nên hào[21]
Này
Dải đất có những thời
buồn cong trái ớt
những mùa cúi xuống dáng nữ nhân con cò mỏng manh gầy guộc lụi cụi lom khom
mà cứ mãi bay bay men bể Đông dải lụa[22]
Và mỗi khi hóa thân cây đàn bầu
giang san
đổ dài
giọt lệ…
Ôi
Miền Trung Bộ như vòng cung sắp bắn
dáng em Nam mềm mại chiếc chân mầm
chị Bắc Bộ cánh quạt xoè tươi tắn
ba vẻ cùng biêng biếc một màu xuân[23]
Giải đất Việt Nam chữ S cong cong
thân gày mỏng mảnh thong dong nghèo nàn
từ Cà Mau tới Bắc Quan
giọng Nam Trung Bắc nhịp nhàng đáng yêu
non sông nước Việt mỹ miều
càng xa càng nhớ càng yêu nước mình[24]
Sờ lên đất Tổ quốc mình rất đỏ
Hình Chữ S uốn cong đất nước
ở phương nào ta cũng thấy Việt Nam[25]
tôi sờ lên Tổ quốc tôi
trong mùi đất thở từ hồi mới sinh
dáng Hình Chữ S linh thiêng
từ ngàn Lũng Cú xuống miền Cà Mau[26]
Tôi vẽ một bài thơ
lên bản đồ đất nước
bài thơ như được phóng to
tướng bằng chữ S trên bản đồ thế giới[27]
Đó
Hình Tổ quốc như chiếc đinh giáng xuống[28]
bán cầu Nam!
… Những Hình-chữ-S yêu thương
Những Hình-chữ-S thương yêu
Thương yêu Những Hình-chữ-S
Yêu thương Những Hình-chữ-S
Những Hình-chữ-S yêu thương
Yêu thương Những Hình-chữ-S
Những Hình-chữ-S thương yêu
Thương yêu Những Hình-chữ-S
Những Hình-chữ-S thương yêu
Thương yêu Những Hình-chữ-S
Những Hình-chữ-S yêu thương
Yêu thương Những Hình-chữ-S
Những Hình-chữ-S thương yêu
Những Hình-chữ-S yêu thương
Yêu thương Những Hình-chữ-S
Thương yêu Những Hình-chữ-S
Thương yêu Những Hình-chữ-S
Yêu thương Những Hình-chữ-S
Những Hình-chữ-S thương yêu
Những Hình-chữ-S yêu thương…
… Những
Hình-chữ-S
Yêu
Thương…
… Và nếu bạn thấy ý lời nơi Chú thích[29]
từ một triết nhân tôn giáo hiện sinh
như mệnh đề đúng chuẩn
chung chung
thì Việt Nam quê hương ta
Đất-nước-của-trường-ca[30]
là vậy…
(Còn tiếp 2 kỳ)
Burnaby, tảng sáng 12/2 - giữa trưa 12/8/2026 [cập nhật 12/10/2026]
ĐỖ QUYÊN
—--------------
CHÚ THÍCH
[1] Xem thêm/Xt:
* Trường ca du ký: Từng là tên thể loại cho các trường đoạn thơ trong nhiều sử thi Việt Nam, như Nghi lễ Then (Tô Ngọc Thanh; “Những khoảng trống trong lòng một di sản”, nhandan.vn 25/6/2013). Liệu sáng tác đang trình dẫn có thể được xem như “trường ca du ký” đầu tiên trong dòng thơ trường ca hiện đại VN?
* Trân trọng cảm tạ 108 tác giả của những tác phẩm, trích dẫn thơ văn mà Người viết mạn phép “liên văn bản”; và chân thành cáo lỗi các đồng tác giả đó về những gì ra ngoài thiện ý sáng tác, cũng như ở các trích dẫn cần bản quyền. Trong những câu/đoạn lấy cảm hứng, phỏng theo, phóng tác… như thế với thơ, các chữ in nghiêng là bản gốc của tác phẩm nguồn.
[2] Thơ Trần Mai Ninh (Bài “Tình sông núi”, thivien.net). Xt: “Nghề văn là một nghề khó nhọc, ăn vào lúc có, nhả ra là máu (lời Lỗ Tấn), phải có tác phẩm cho xứng đáng với dân tộc mình, đất nước mình.” (Trần Đình Hiến; Bản thảo Cõi sách - Người văn, Lê Huy Hòa, Nxb Văn Học 2026).
[3] Thơ Nguyễn Du (Truyện Kiều, Hồi 16: Kiều ở nhà họ Hoạn; thivien.net) - Các chú thích tương tự về sau cho tác phẩm này sẽ không nêu tên tác giả.
[4] Xt: Ct đầu Chương Kết.
[5] O. Chambers (1874-1917): Mục sư người Scotland.
[6] Theo “Kính thưa các bậc tiên hiền,/ Hôm nay đình đám, gần hiền lại chơi./ Trải chiếu ngay giữa sân đời,/ Chèo xin hát giúp, nụ cười câu ca.” (Lời chào chung ở các màn chèo truyền thống).
[7] Theo thơ Vương Anh: “Dân ca hồn của nước non/ Là lời tao võng lăn tròn tiếng ru.” (Bài “Dân ca miền Thanh”). Xt: “Vương Anh và thi pháp ‘Giọng Mường’” (Thy Lan, vanvn.vn 14/8/2026).
[8] Jacques Derrida (1930-2004): Triết học gia người Pháp, nhân vật quan trọng hàng đầu của triết học Hậu hiện đại, đã phát triển lý thuyết Giải cấu trúc.
[9] Theo Truyện Kiều - đã Ct.
[10] Theo ''Không diệt không sinh đừng sợ hãi” (No Death, No Fear: Comforting Wisdom for Life, Thích Nhất Hạnh; Chân Huyền dịch, Nxb Thế Giới 2022)].
[11] Xt: Một số bài chọn lọc về hiện tình đất nước: “Động lực và dư địa phát triển của Việt Nam trong “kỷ nguyên mới” (Tọa đàm Người Đô Thị, nguoidothi.net.vn 23/2/2026); “Vận mệnh của dân tộc có thể được quyết định trong thập niên tới” (Vũ Thành Tự Anh, nguoidothi.net.vn 25/2/2026); “Tổng Bí thư: Không để lãng phí 5-10 năm quyết định của đất nước” (Tô Lâm / Báo QĐND, vnexpress.net 12/4/2026); “Đến năm 2130, Việt Nam thành nước xã hội chủ nghĩa phát triển trình độ cao” (Nguyễn Thanh Nghị, thanhnien.vn 29/7/2026); “Bảy điểm nghẽn Tổng Bí thư Tô Lâm nêu trước Hội nghị toàn quốc: Căn bệnh không nằm ở bộ máy” (Đinh Hoàng Thắng, boxitvn.blogspot.com 9/7/2026); “Phan Châu Trinh - Việt Nam - và Nhật Bản” (Nguyễn Xuân Xanh, vanviet.info 28/3/2026); “Vì sao ngày càng nhiều doanh nghiệp rời cuộc chơi?” (Hoàng Tư Giang FB 17/8/2026); “Tổng Bí thư Tô Lâm đặt nhiều câu hỏi về 16 tỷ USD làm sân bay Long Thành” (tienphong.vn 24/2/2026); “Giới thiệu sách Kinh tế tư nhân Việt Nam - Động lực quan trọng nhất để dân giàu nước mạnh” (Trần Văn Thọ, vanviet.info 6/8/2026); “Công lao của 80% người dân phải được ghi nhận” (Phạm Chi Lan, 1thegioi.vn 22/7/2026); “Hôm nay trưng bày sa bàn quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm” (vnexpress.net 29/6/2026); “Tái thiết Thượng Hải - Hành trình "đập đi xây lại" đạt 85% mức độ hài lòng của người dân” (Lợi Phan Mai FB 23/5/2026); “Dự án Sông Hồng: Người dân mất nhà đất cho một cuộc đại phẫu thần tốc ở thủ đô” (bbc.com 1/6/2026); “Trung thực và dũng cảm - Lời thề chung cho các nhà sử học” (Trần Quốc Vượng, haukhaoco2010.blogspot.com 1/9/2026; Khoa Lịch sử, 55 năm ấy, Nxb Thế giới 2011); “Phát biểu vắn tắt về vấn đề tháo gỡ cho sự phát triển của văn học hiện nay / Đề cương phát biểu trong cuộc gặp TBT Nguyễn Văn Linh 6-7/10/1987” (Nguyễn Đăng Mạnh, FB GS Nguyễn Đăng Mạnh 28/5/2026); “Chính sử” xét xử văn chương” (Tino Cao, vanviet.info 2/8/2026); “Nỗi buồn chiến tranh” của Bảo Ninh: 8 phân đoạn cốt lõi, những “điểm nóng” tranh luận lớn nhất” (Lê Thị Huyền FB 5/8/2026); "Nobel, Bảo Ninh và một phiên tòa không cần chứng cứ" (Gã Khờ Nguyễn Quốc Chính, trannhuong.net 9/8/2026); “3 phút tóm tắt vụ án liên quan cuốn sách 'Chuyện với Thanh'” (thanhnien.vn 17/7/2026); “Vụ án sách 'Chuyện với Thanh': Bắt ba lãnh đạo Nhà xuất bản Hội Nhà văn” & “Chủ tịch Hội Nhà văn Nguyễn Quang Thiều bị cách tất cả các chức vụ trong Đảng” (BBT News tiếng Việt, bbc.com 16/7 & 30/7/2026); “Tin nóng Hội Nhà văn” (Inra Sara FB 24/8/2026). [Cùng một số bài nhân 30/4 năm nay; Chương hồi 5.6].
[12] Theo trường ca “Đống chữ” của cùng người viết (Tuyển tập trường ca Lòng hải lý, Nxb Hội Nhà văn & Công ty Hà Thế 2011; trieuxuan.vn).
[13] Theo thơ Nguyễn Bính: “Quê nhà xa lắc, xa lơ đó/ Ngoảnh lại tha hồ mây trắng bay“ (Bài “Hành phương Nam”, thivien.net).
[14] Để kết thúc Chương Mở, mời bạn đọc dạo bằng âm thanh nền là dân ca Lý Ngựa Ô (youtube.com).
[15] Mời Quý độc giả lồng nhạc từ bài “Việt Nam quê hương tôi” (Đỗ Nhuận, nhaccuatui.com) làm âm thanh nền cho đến hết Chương hồi 1.1.
[16] Xt: “Lời hỏi lớn/ như hình nước Việt/ cái móc câu dưới tảng thịt…/ Bao giờ nước mình ngẩng mặt được”; Trường ca “Đống chữ” - đã Ct.
[17] Thơ Trần Mạnh Hảo - tên một trường ca, vi.wikipedia.org 12/2/2026.
[18] Thơ Nguyễn Du (Bài “Văn tế thập loại chúng sinh”, thivien.net).
[19] Thơ Nguyễn Hữu Quý (Bài “Yên Tử”; vannghequandoi.com.vn 23/2/2026).
[20] Thơ Nguyễn Quang Hưng (Bài “Canh biển”, trieuxuan.vn 23/4/2020).
[21] Theo thơ Liên Phương (Bài “Tổ quốc ơi gọi hai tiếng Sơn Hà”, vanchuongviet.org 30/8/2026).
[22] Thơ Lê Gia Hoài: “Đất nước tôi trong vóc dáng cờ bay/ Là núi sông hiền hoà như dải lụa” (Bài “Đất nước tôi”; thivien.net).
[23] Thơ Xuân Diệu (Bài “Bài thơ của mẹ Việt muôn đời”, thivien.net).
[24] Thơ Nguyễn Thị Mắt Nâu (Bài “Ải Nam Quan”, Tập san Chim Việt Cành Nam #92, chimvie3.free.fr 21/1/2024).
[25] Thơ Liên Phương (Bài “Tổ quốc mẹ ta”) vanchuongviet.org 19/8/2026.
[26] Theo thơ Liên Phương: “Muôn đời Tổ quốc linh thiêng/ Núi ngàn Lũng Cú sáng miền Cà Mau” (Bài "Tổ quốc tôi có tiếng đàn bầu”, vanchuongviet.org 18/7/2026).
[27] Theo thơ Thiền Zen (Paul Vân Thuyết): “Tôi vẽ một bài thơ/ Lên bản đồ đất nước Tôi/ Bài thơ bị thu nhỏ lại/ Bé tý tẹo bằng chữ O trên trang giấy học trò” (Bài “Tôi vẽ một bài thơ”, vanviet.info 21/6/2026).
[28] Xt: "Bản đồ Việt Nam trên đầu giường/ Hình Tổ quốc như chiếc đinh giáng xuống!” (Trường ca “Năm năm lìa nước” của cùng người viết).
[29] “Thơ ca tồn tại trong môi trường ngôn ngữ, qua đó, tất cả mọi nội dung đều được nắm bắt như là những biểu tượng.” [Karl Jaspers (1883-1969), nhà tâm thần học, triết gia hiện sinh nổi tiếng người Đức]. Xt: “Trên đường đến với phẩm giá của thơ ca” - Ct ở Chương Kết
[30] Xt: Về dòng thơ trường ca Việt đương đại: “Trong thế giới hiện đại liệu có nền thơ ở quốc gia nào khác, của dân tộc nào khác, có tỷ lệ các “nhà trường ca” cao như ở VN chăng? Đã từng có nền văn học nào trên thế giới sở hữu thể loại trường ca đạt tới đỉnh về nghệ thuật, tư tưởng, số lượng tác giả và nhất là tác dụng xã hội, như dòng trường ca chiến tranh VN 1963-1975 và hậu chiến tranh 1975-1992 chăng? Là từ trang lứa các "trường ca gia trung úy" với những Thu Bồn & Nguyễn Khoa Điềm; Ngô Kha & Hữu Thỉnh; Trần Mạnh Hảo & Nguyễn Duy; Anh Ngọc và Nguyễn Đức Mậu; Trần Vàng Sao & Trần Vũ Mai; Thanh Thảo & Nguyễn Trọng Tạo; Trần Đăng Khoa & Hoàng Trần Cương; Nguyễn Hữu Quý & Nguyễn Thụy Kha; Lê Văn Vọng & v.v… đã đóng tên mình vào bảng thi ca chiến tranh như thế! Là từ những Đặng Đình Hưng & Trần Dần; Chế Lan Viên & Thanh Tâm Tuyền; Tô Thùy Yên & Phạm Công Thiện; Trần Tuấn Kiệt & Du Tử Lê; Cao Đông Khánh & v.v... đã đưa thể loại văn học ngoại cỡ này tới tầm kích lạ lẫm về ngôn từ và sâu sắc về nhân sinh dường vậy! Dù ở thi pháp nào, nội dung nào, cảm hứng nào; dẫu là truyền thống sử thi-cách mạng hay cải cách hình thức cấu tứ, quan niệm nhân sinh - các bản trường ca đó ít nhiều đều là những người-con-tốt-lành của Mẹ-Thơ-Việt. Trước đòi hỏi hiển nhiên cần thay đổi quan niệm trường ca và thi pháp trường ca, một cao trào kéo theo sự xuất hiện nhiều trường ca theo hướng cải cách, cách tân, đổi mới được giới nghiên cứu định danh là phi-chuẩn-mực/ phản-trường-ca với nhiều tác giả ở khắp trong ngoài đất nước, rải rác từ trước để rồi rộ lên theo các năm 2000-2015 và ngay cả vài năm qua. Đó là các trường ca gia độc đạo nên độc đáo, chuyên nghiệp nên chuyên tâm, như những Trần Nhuận Minh & Nguyễn Thanh Hiện; Trần Nghi Hoàng & Nguyễn Quang Thiều; Thanh Thảo & Ngu Yên; Trần Anh Thái & Inrasara; Thi Hoàng & Thế Dũng; Vĩnh Quang Lê & Nguyễn Hoàng Đức; Nguyễn Anh Nông & Phan Hoàng; Đặng Thân & Nguyễn Thế Hoàng Linh; Nguyễn Khắc Phục & Dương Kiều Minh; Đoàn Huy Giao & Nguyễn Viện; Dương Thuấn & Nguyễn Quốc Chánh; Lê Vĩnh Tài & Đặng Tiến (Thái Nguyên); Nguyễn Thị Thanh Bình & Trịnh Sơn; Trần Lê Khánh & Liêu Thái; Mai Văn Phấn & Nguyễn Đức Tùng; Đỗ Quyên & v.v... Và, 01 trường ca gia ngoại hạng: Nguyễn Linh Khiếu!” [Nguồn: Bài Lê Huy Hòa phỏng vấn Đỗ Quyên (Bản thảo sách tuyển “Trò chuyện với nhà văn - Chân dung & Đối thoại”, Nxb Văn Học 2026); & “Đến trường phái thơ Việt từ cảm thức hậu hiện đại Việt”, (tapchisonghuong.com.vn 30/7/2010). Cảm hứng: “Hình tượng Tổ quốc trong trường ca Trần Anh Thái - Tiểu luận Hoàng Đăng Khoa” (vanvn.vn 31/8/2026)].